Citrus maxima – Pomelo
Citrus maxima (Burm.) Merr., znane jako pomelo, pompela, pampelmusa lub szadok, to zimozielone drzewo owocowe z rodziny rutowatych (Rutaceae), o wyjątkowym znaczeniu dla historii uprawy cytrusów. Jest jednym z trzech pierwotnych, niehybrydowych gatunków rodzaju Citrus – obok mandarynki (Citrus reticulata) i cytronu (Citrus medica) – z których w wyniku naturalnych i celowych krzyżowań powstała niemal cała gama znanych dziś owoców cytrusowych. Genom grejpfruta w około 63% pochodzi od pomelo, a udział tego gatunku wykazano również u pomarańczy słodkiej, pomarańczy gorzkiej, cytryny i wielu odmian mandarynek.
Nazwa naukowa ma bogatą historię: Linneusz opisał roślinę jako Citrus decumana, a w wielu starszych opracowaniach funkcjonuje jako Citrus grandis (L.) Osbeck. Obowiązująca dziś kombinacja Citrus maxima została opublikowana przez Elmera D. Merrilla w 1917 roku na podstawie nazwy Aurantium maximum z „Herbarium Amboinense” Burmana. Epitet „maxima” – „największa” – odnosi się do owoców, które są największe w całym rodzaju. W Plants of the World Online (Kew) jako naturalny zasięg gatunku wymienia się Assam, wschodnie Himalaje, Mjanmę, Tajlandię, Laos, Kambodżę, Wietnam i Nikobary, natomiast w Malezji, Indonezji, południowych Chinach i na wyspach Pacyfiku pomelo jest uprawiane od tak dawna, że trudno odróżnić stanowiska naturalne od zdziczałych.
Opis botaniczny i pokrój rośliny
Pomelo to drzewo o wysokości 5–15 m, zwykle nisko rozgałęzione, z nieco krzywym pniem grubości 10–30 cm i rozłożystą, nieregularną koroną. Młode pędy są kanciaste, często pokryte delikatnym owłosieniem, a na gałęziach i pniu występują kolce dorastające do 5 cm; w wielu odmianach uprawnych kolce są jednak nieliczne lub prawie nieobecne. Liście są skrętoległe, skórzaste, jajowate do eliptycznych, o długości 5–20 cm, matowozielone z wierzchu i delikatnie owłosione od spodu, z karbowanym brzegiem. Najbardziej charakterystyczną cechą są ogonki liściowe – szeroko oskrzydlone, niekiedy niemal tak szerokie jak sama blaszka, co odróżnia pomelo od większości innych cytrusów. Roztarte liście wydzielają wyraźny cytrusowy zapach dzięki licznym gruczołom olejkowym.
Kwiaty, największe wśród cytrusów, wyrastają pojedynczo lub w skupieniach po 2–10 w kątach liści. Mają 4–5 mięsistych, żółtawobiałych płatków o długości 1,5–3,5 cm, czasem zielonkawo nakrapianych od zewnątrz, oraz liczne wyraźne, białe pręciki. Ich intensywna, słodka woń jest wykorzystywana do aromatyzowania herbaty i w perfumiarstwie. Owoc jest jagodą typu hesperidium o kształcie od kulistego przez spłaszczony po gruszkowaty, średnicy 10–30 cm i masie zwykle 0,3–2 kg, choć rekordowe okazy ważą kilka kilogramów. Gruba, gąbczasta skórka (albedo) ma zwykle 1–2 cm grubości, a miąższ dzieli się na 11–18 segmentów o barwie od żółtawej po różową i czerwoną. W większości odmian nasiona są nieliczne, duże i żółtawobiałe.
Tempo wzrostu i rozwój
W klimacie tropikalnym pomelo rośnie umiarkowanie szybko. Drzewa rozmnażane wegetatywnie w Tajlandii i Chinach wchodzą w owocowanie po 3–5 latach, natomiast siewki potrzebują zwykle 5–8 lat, aby zakwitnąć po raz pierwszy. Dojrzałe drzewo daje 70–100 owoców rocznie, a plon rzędu 20 ton z hektara uważa się za bardzo dobry. Roślina jest długowieczna – dobrze prowadzone sady plonują przez wiele dziesięcioleci, a stare drzewa osiągają imponujące rozmiary. W tropikach drzewo rośnie właściwie nieprzerwanie, wypuszczając kilka fal przyrostów w roku; każda z nich może zakończyć się kwitnieniem, co tłumaczy zjawisko jednoczesnego występowania kwiatów i owoców w różnych stadiach dojrzałości na tym samym drzewie.
W uprawie pojemnikowej w Europie tempo wzrostu jest wyraźnie wolniejsze i zależy niemal wyłącznie od ilości światła i ciepła. Siewka w pierwszym sezonie osiąga kilkanaście do kilkudziesięciu centymetrów, a w kolejnych latach przyrasta o 20–40 cm rocznie. Roślina donicowa zatrzymuje się zwykle na wysokości 1,5–3 m, a jej rozmiar łatwo regulować cięciem. Pomelo ma nasiona monoembrionalne, co w rodzaju Citrus jest wyjątkiem: większość gatunków wytwarza nasiona poliembrionalne z zarodkami nucellarnymi, będącymi klonami rośliny matecznej. U pomelo z nasienia wyrasta wyłącznie zarodek płciowy, więc potomstwo jest genetycznie zróżnicowane – to cecha, która uczyniła gatunek tak płodnym źródłem nowych mieszańców.
Kwitnienie i rozmnażanie
W ojczyźnie pomelo kwitnie 2–4 razy w roku, najobficiej po nadejściu pory deszczowej, a poszczególne partie owoców dojrzewają w różnych terminach; główny zbiór w Tajlandii przypada na listopad. Od zapylenia do dojrzałości owocu mija około 6–8 miesięcy. Kwiaty są owadopylne, obficie nektarodajne i chętnie odwiedzane przez pszczoły, choć wiele odmian zawiązuje owoce także po samozapyleniu. Owoce dzięki grubej skórce przechowują się wyjątkowo długo – nawet kilka miesięcy w przewiewnych skrzynkach, przy czym miąższ z czasem staje się soczystszy i słodszy.
W uprawie towarowej odmiany szlachetne rozmnaża się wegetatywnie: tradycyjnie przez odkłady powietrzne, współcześnie przez okulizację na podkładkach z pomelo, mandarynki, cytryny szorstkiej lub limy Rangpur. Mimo to w Azji Południowo-Wschodniej ogromna część drzew wciąż pochodzi z nasion, ponieważ siewki są zdrowe, silne i stosunkowo wiernie powtarzają cechy rodziców. W Europie roślina z nasion jest przede wszystkim rośliną ozdobną i kolekcjonerską; jeśli celem jest szybkie uzyskanie owoców określonej odmiany, siewkę można po 2–3 latach wykorzystać jako podkładkę do zaszczepienia.
Wymagania środowiskowe i tolerancja
Pomelo jest gatunkiem tropikalnym i subtropikalnym, najbardziej ciepłolubnym z popularnych cytrusów. Optymalna temperatura wzrostu to 25–30°C; poniżej 13°C i powyżej 38°C wzrost ustaje, a średnia temperatura najchłodniejszego miesiąca w rejonach uprawy towarowej nie spada poniżej 15°C. Krótkotrwałe spadki do około -2°C uszkadzają liście, a mróz poniżej -3…-4°C jest groźny dla całej rośliny; w skali USDA gatunek zalicza się do strefy 10. Najlepsze rezultaty uprawa daje na nizinach, do 400 m n.p.m., przy rocznych opadach 1500–1800 mm; przy dłuższej porze suchej niezbędne jest nawadnianie.
Gleba powinna być głęboka, żyzna, przepuszczalna, ale zatrzymująca wilgoć, o odczynie lekko kwaśnym (pH 5–6,5). Pomelo wyróżnia się wśród cytrusów tolerancją zasolenia: w delcie Menamu rośnie na grzędach zalewanych brakiczną wodą, a tajscy plantatorzy twierdzą, że sól poprawia smak i soczystość owoców. Drzewo rośnie także na wapieniach oolitowych Florydy i Bahamów oraz na hałdach kopalnianych w Malezji, co świadczy o dużej plastyczności systemu korzeniowego. Nie znosi natomiast zastoju wody i zbitych, gliniastych gleb, na których szybko rozwija się zgnilizna korzeni wywoływana przez Phytophthora.
Uprawa w klimacie umiarkowanym
W klimacie umiarkowanym Europy pomelo uprawia się wyłącznie w pojemnikach. Latem roślina powinna stać w pełnym słońcu – na tarasie, balkonie lub w ogrodzie, w miejscu osłoniętym od silnego wiatru, który łamie duże liście. Podłoże przygotowuje się z ziemi do cytrusów lub uniwersalnej mieszanki z dodatkiem 20–30% perlitu, gruboziarnistego piasku lub drobnej kory, zawsze na warstwie drenażu. Podlewa się obficie, gdy wierzchnia warstwa przeschnie, najlepiej odstałą lub deszczową wodą, i nigdy nie zostawia wody w podstawce. Od wiosny do końca sierpnia nawozi się co 2–3 tygodnie nawozem do cytrusów z mikroelementami; charakterystyczne żółknięcie liści między nerwami sygnalizuje niedobór żelaza lub magnezu, częsty przy twardej wodzie.
Zimowanie jest najtrudniejszym etapem. Roślinę przenosi się do pomieszczenia, gdy nocne temperatury spadają poniżej 8–10°C, najlepiej do jasnego i chłodnego miejsca o temperaturze 10–15°C: nieogrzewanej szklarni, oranżerii lub chłodnej klatki schodowej z dużym oknem. W takich warunkach pomelo przechodzi w spoczynek i potrzebuje jedynie oszczędnego podlewania raz na dwa–cztery tygodnie. Zimowanie w ciepłym, suchym mieszkaniu przy zbyt małej ilości światła kończy się zwykle zrzucaniem liści – wtedy konieczne jest doświetlanie lampą LED przez 10–12 godzin dziennie i utrzymywanie wyższej wilgotności powietrza. Wiosną roślinę hartuje się stopniowo, wystawiając ją najpierw w półcień, aby uniknąć poparzeń liści. Przesadza się co 2–3 lata, wczesną wiosną, do donicy o kilka centymetrów większej. Najczęstsze szkodniki to przędziorki, tarczniki, wełnowce i mszyce, które łatwo zauważyć na spodach dużych liści.
Zastosowanie w ogrodnictwie ozdobnym
Pomelo jest cenioną rośliną oranżeryjną i kolekcjonerską. Ogromne, błyszczące liście o oskrzydlonych ogonkach sprawiają, że nawet młoda siewka wygląda egzotycznie i wyróżnia się wśród innych cytrusów, a dorosłe drzewo w dużej donicy staje się soliterem zimowego ogrodu. Pachnące kwiaty pojawiające się na starszych roślinach są dodatkową atrakcją, a każdy zawiązany owoc – ze względu na rozmiary – wydarzeniem. Gatunek dobrze znosi cięcie, można więc prowadzić go w formie klasycznego drzewka pomarańczarniowego na pniu lub jako gęsty, kulisty krzew. W cieplejszych regionach Europy Południowej pomelo sadzi się także do gruntu w osłoniętych ogrodach, gdzie tworzy okazałe, cieniodajne drzewa.
Znaczenie kulturowe, historia i etymologia nazwy
Pomelo uprawiane jest w Azji od co najmniej dwóch tysięcy lat; do Chin dotarło prawdopodobnie około 100 r. p.n.e. i tam stało się owocem obrzędowym – w czasie Święta Środka Jesieni i chińskiego Nowego Roku duże, okrągłe owoce symbolizują pomyślność i pełnię rodziny, a w Wietnamie należą do tradycyjnej tacy pięciu owoców na ołtarzu przodków. W Tajlandii słynny jest rejon Nakhon Chai Si nad Menamem, w Chinach – prowincje Fujian i Guangxi, w Japonii – odmiana Banpeiyu z Kumamoto, znana z rekordowo wielkich owoców. Do Europy owoc trafił wraz z portugalskimi i holenderskimi żeglarzami w XVI–XVII wieku, a na Karaiby pod koniec XVII wieku dzięki kapitanowi nazwiskiem Shaddock, który zatrzymał się na Barbadosie w drodze do Anglii; stąd angielska nazwa „shaddock”. Z pomelo i pomarańczy słodkiej powstał na Barbadosie w XVIII wieku grejpfrut. Polska nazwa „pomelo” pochodzi przez angielski i holenderski (pompelmoes) najprawdopodobniej od tamilskiego „pampa limāsu” – „wielki cytrus”. Skórka pomelo jest kandyzowana, smażona i duszona w kuchni chińskiej i tajskiej, a z kwiatów w północnym Wietnamie pozyskuje się olejek perfumeryjny.
Dla kogo jest ten gatunek
Pomelo to dobry wybór dla każdego, kto chce zacząć przygodę z cytrusami w donicy i ma do dyspozycji słoneczne miejsce latem oraz jasne, chłodne pomieszczenie zimą. Siewki są silne i odporne, a duże liście szybko nadają roślinie efektowny wygląd. Gatunek docenią kolekcjonerzy cytrusów, którzy chcą mieć w zbiorze jeden z trzech gatunków rodzicielskich całego rodzaju, a także miłośnicy botaniki zainteresowani historią udomowienia roślin. Nie jest natomiast rośliną dla osób szukających gatunku do gruntu w chłodniejszych regionach Europy ani dla tych, którym zależy na szybkim plonie owoców konkretnej odmiany.
Podsumowanie
Citrus maxima to gatunek wyjątkowy pod wieloma względami: największe owoce i kwiaty w rodzaju, oskrzydlone ogonki liściowe, monoembrionalne nasiona i status jednego z trzech pierwotnych przodków wszystkich uprawnych cytrusów. Wymaga ciepła, słońca i chłodnego, jasnego zimowania, lecz w zamian daje roślinę o egzotycznej urodzie, a przy odrobinie cierpliwości także pachnące kwiaty. Pomelo nie jest gatunkiem zagrożonym – jako roślina uprawna od tysiącleci ma ogromny zasięg wtórny i nie figuruje w kategoriach zagrożenia na Czerwonej Liście IUCN, choć jego dzikie populacje w Azji Południowo-Wschodniej są słabo poznane i zasługują na ochronę jako rezerwuar różnorodności genetycznej cytrusów.
