Rhopaloblaste augusta – Palma Nikobarska
Rhopaloblaste augusta (Kurz) H.E.Moore, w polskim piśmiennictwie ogrodniczym nazywana palmą nikobarską, a w anglojęzycznym Nicobar Majestic Palm, jest jednym z najbardziej eleganckich przedstawicieli podrodziny Arecoideae. Gatunek opisał w 1875 roku Wilhelm Sulpiz Kurz jako Areca augusta; następnie Odoardo Beccari przeniósł go do rodzaju Ptychoraphis, a w 1970 roku Harold E. Moore umieścił go w rodzaju Rhopaloblaste, gdzie pozostaje do dziś. Jest to smukła, wysoka palma pierzasta o pojedynczym pniu, rosnąca w wilgotnych lasach równikowych Wysp Nikobarskich.
Roślina cieszy się zainteresowaniem kolekcjonerów palm z dwóch powodów. Po pierwsze, jej wygląd, z długimi liśćmi i bardzo wąskimi, zwisającymi listkami, uchodzi za jeden z najdelikatniejszych w całym rodzaju. Po drugie, jest gatunkiem narażonym na wyginięcie w naturze, a nasiona z dobrego źródła pojawiają się w obrocie stosunkowo rzadko. W klimacie umiarkowanym Europy jest to roślina do ogrzewanej szklarni lub oranżerii, jednak dla cierpliwego hodowcy stanowi bardzo wdzięczny obiekt wysiewu.
Opis botaniczny i pokrój rośliny
Rhopaloblaste augusta tworzy pojedynczy, prosty pień o średnicy 20–30 cm, który według różnych źródeł osiąga 25–30 m wysokości. Młody pień jest brązowy, z wiekiem szarzeje i pokrywa się wyraźnymi pierścieniami po opadłych liściach. Na szczycie pnia znajduje się gładki, zielony kapturek z pochew liściowych, ponad którym rozwija się korona złożona z około 11 liści. Liście są pierzaste, długości 3–4 m, osadzone na krótkich ogonkach; z każdej strony osi liścia wyrasta 90–100 wąskich, niemal równowąskich listków długości 60–70 cm i szerokości 2–3 cm, rozstawionych co 3,5–4 cm. Listki są zwisające, na końcach lekko rozwidlone, z wierzchu ciemnozielone, od spodu pokryte brązowymi łuskami.
Kwiatostany wyrastają poniżej korony liści (są infrafoliarne), mają 40–60 cm długości i rozgałęziają się do trzeciego rzędu, z 14–16 gałęziami pierwszego rzędu. Kwiaty są jednopłciowe, zebrane w typowe dla podrodziny triady: jeden kwiat żeński między dwoma męskimi. Owoce są wydłużone, elipsoidalne, 22–26 mm długości, w miarę dojrzewania zmieniają barwę na pomarańczową i czerwoną. Właśnie wydłużony kształt owocu odróżnia ten gatunek od pokrewnych. Nasiono ma około 1,5 cm długości i 1 cm średnicy.
Tempo wzrostu i rozwój
W ciepłym i wilgotnym klimacie palma nikobarska rośnie w tempie umiarkowanym do szybkiego. Hodowcy z Hawajów i Singapuru opisują okazy, które w kilka lat po posadzeniu z pojemników rozwinęły liście długości ponad 2 m i zaczęły budować pień. Jak u większości palm, młode rośliny mają liście całobrzegie lub podzielone tylko na kilka segmentów; typowo pierzasta blaszka pojawia się po kilku sezonach. Roślina nie znosi zaniedbań nawozowych: w uprawie obserwowano objawy niedoborów składników pokarmowych, które ustępowały po regularnym zasilaniu.
W warunkach europejskich, w pojemniku, tempo wzrostu jest znacznie wolniejsze. Siewka w pierwszym roku wytwarza zwykle dwa lub trzy liście, a rozeta o wysokości metra to kwestia kilku lat. Długowieczność w naturze jest typowa dla dużych palm pierzastych i liczona w dziesięcioleciach.
Kwitnienie i rozmnażanie
Kwitnienie następuje dopiero u dojrzałych okazów z wykształconym pniem. Roślina jest jednopienna: na jednym kwiatostanie znajdują się kwiaty obu płci, a zapylenie odbywa się z udziałem owadów. Owoce dojrzewają przez wiele miesięcy i w naturze są roznoszone przez zwierzęta, m.in. ptaki, co tłumaczy ich jaskrawą barwę. Gatunek rozmnaża się wyłącznie z nasion; jako palma o pojedynczym pniu nie tworzy odrostów i nie da się jej dzielić.
Nasiona najlepiej kiełkują świeże.
Wymagania środowiskowe i tolerancja
Ojczyzną gatunku są nizinne lasy deszczowe o wysokiej, równomiernej sumie opadów i temperaturach przez cały rok w zakresie około 22–32 °C. Palma najlepiej rośnie w pełnym słońcu, ale siewki i młode rośliny wymagają lekkiego ocienienia. Gleba powinna być żyzna, gliniasto-piaszczysta lub próchniczna, stale wilgotna, ale przepuszczalna. Roślina potrzebuje wysokiej wilgotności powietrza i osłony od silnego wiatru, który strzępi delikatne listki.
Tolerancja na chłód jest niewielka. Palmpedia określa gatunek jako najbardziej odporny na chłód w rodzaju Rhopaloblaste i podaje strefę 10b, natomiast inne źródła wskazują strefę 11. Oznacza to, że palma może krótkotrwale znieść spadki do kilku stopni powyżej zera, ale nie toleruje przymrozków, a długotrwałe chłodne i wilgotne warunki prowadzą do gnicia serca. Uprawa w gruncie jest więc możliwa tylko w klimacie tropikalnym i w najcieplejszych, osłoniętych zakątkach subtropików.
Uprawa w klimacie umiarkowanym
W chłodniejszych regionach Europy Rhopaloblaste augusta jest rośliną wyłącznie pojemnikową. Latem może stać na zewnątrz w ciepłym, osłoniętym i wilgotnym miejscu, w półcieniu lub na stanowisku z porannym słońcem, ale gdy nocne temperatury spadają poniżej 12–15 °C, należy przenieść ją do ogrzewanej szklarni, oranżerii lub jasnego wnętrza. Zimą warto utrzymywać co najmniej 15–18 °C i doświetlać roślinę lampą, bo krótkie, ciemne dni w połączeniu z chłodem sprzyjają chorobom.
Podłoże do uprawy doniczkowej powinno być luźne i żyzne: sprawdza się mieszanka dobrej ziemi uniwersalnej, włókna kokosowego, perlitu i grubego piasku. Donica powinna być głęboka, gdyż palma wytwarza silny system korzeniowy. Podlewa się regularnie, tak aby podłoże było stale lekko wilgotne, a zimą ostrożniej. Wysoka wilgotność powietrza (zraszanie, nawilżacz, zgrupowanie roślin) zapobiega brązowieniu końcówek listków. W sezonie wzrostu stosuje się nawóz do palm z mikroelementami, zwłaszcza magnezem i manganem, których niedobory palmy pierzaste odczuwają najszybciej.
Zastosowanie w ogrodnictwie ozdobnym
W klimacie tropikalnym palma nikobarska jest sadzona jako soliter i drzewo alejowe; jej smukły pień i lekka korona dobrze wyglądają w grupach oraz w towarzystwie niższej roślinności. Uprawia się ją w ogrodach botanicznych i kolekcjach palm w Singapurze, na Hawajach, na Florydzie oraz w innych regionach o wilgotnym, ciepłym klimacie. W Europie jest gatunkiem szklarniowym i oranżeryjnym, cenionym za delikatny pokrój i rzadkość. Młode rośliny nadają się na kilka lat do jasnych wnętrz o wysokiej wilgotności.
Historia, etymologia nazwy i znaczenie
Nazwa rodzajowa Rhopaloblaste pochodzi z greki: rhopalon oznacza maczugę lub pałkę, a blastos zarodek; odnosi się do maczugowatego kształtu zarodka w nasionie. Epitet gatunkowy augusta to łacińskie „majestatyczna, dostojna”, stąd angielska nazwa Nicobar Majestic Palm. Rodzaj Rhopaloblaste liczy zaledwie kilka gatunków rozmieszczonych od Wysp Nikobarskich przez Półwysep Malajski i Moluki po Nową Gwineę i Wyspy Salomona; starsze opracowania łączyły część z nich z R. augusta, przez co w literaturze wciąż spotyka się informację o szerszym zasięgu tego gatunku. Współczesne ujęcie taksonomiczne, przyjęte m.in. w Plants of the World Online, ogranicza R. augusta do Nikobarów.
Na Wyspach Nikobarskich mieszkańcy wykorzystywali pnie tej palmy jako materiał budowlany, m.in. do konstrukcji dachów. Lasy nizinne archipelagu uległy w ostatnich dekadach fragmentacji, a dodatkowe straty spowodowało tsunami z 2004 roku, dlatego prowadzi się prace nad mapowaniem stanowisk gatunku i jego ochroną.
Dla kogo jest ten gatunek
Rhopaloblaste augusta jest propozycją dla kolekcjonerów palm i miłośników roślin tropikalnych, którzy dysponują ogrzewaną szklarnią, oranżerią lub jasnym, ciepłym wnętrzem i są gotowi zapewnić stałe ciepło już na etapie wysiewu. Nie jest to roślina na balkon w chłodnym klimacie ani do nieogrzewanego ogrodu zimowego. Sam wysiew nie jest skomplikowany, ale wymaga cierpliwości i konsekwencji w utrzymaniu temperatury i wilgotności.
Podsumowanie
Palma nikobarska to smukła, wysoka palma pierzasta endemiczna dla Wysp Nikobarskich, ceniona za wyjątkowo delikatne, zwisające listki. Wymaga pełnego słońca w wieku dojrzałym, stale wilgotnego, przepuszczalnego podłoża i temperatur typowych dla klimatu równikowego; w gruncie rośnie tylko w strefach USDA 10b–11.Na Czerwonej Liście IUCN gatunek figuruje w kategorii narażony (VU) z powodu utraty siedlisk, dlatego jego uprawa z nasion ma także wartość dla zachowania różnorodności botanicznej.
