Actinidia deliciosa – Kiwi
Actinidia deliciosa to zdrewniałe, wijące się pnącze z rodziny aktinidiowatych (Actinidiaceae), którego owoce – kiwi – w ciągu jednego stulecia przeszły drogę od dziko zbieranych „małpich brzoskwiń” z chińskich gór do jednego z najbardziej rozpoznawalnych owoców świata. Rodzaj Actinidia obejmuje kilkadziesiąt gatunków pnączy ze wschodniej Azji, a jego nazwa pochodzi od greckiego słowa aktis (promień) i odnosi się do promieniście rozłożonych znamion słupka w kwiecie żeńskim. Epitet gatunkowy deliciosa – „wyśmienita” – nadał francuski botanik Auguste Chevalier w 1940 roku, opisując roślinę jako odmianę Actinidia latifolia; w 1984 roku Chou Fen Liang i Ross Ferguson podnieśli ją do rangi gatunku, uzasadniając to różnicami w budowie kwiatów, owoców i liczbie chromosomów.
Współczesna taksonomia, w tym baza Plants of the World Online, traktuje Actinidia deliciosa jako synonim Actinidia chinensis var. deliciosa – odmiany tworzącej z kiwi żółtym (var. chinensis) i kiwi tajwańskim (var. setosa) jeden kompleks gatunkowy. W ogrodnictwie i handlu nazwa Actinidia deliciosa pozostaje jednak powszechnie używana i pod nią kryje się właśnie „kiwi zielone” lub „kiwi omszone” – roślina o owłosionej, brązowej skórce i szmaragdowym miąższu, którą przedstawiamy w tym opisie.
Opis botaniczny i pokrój rośliny
Kiwi jest wielkim, zrzucającym liście pnączem, którego pędy wiją się wokół podpór i w naturze wspinają na drzewa na wysokość 9 m i więcej. Pień dorosłej rośliny grubieje do kilkunastu centymetrów, a jego kora jest brązowoszara, z wyraźnymi, podłużnymi przetchlinkami. Młode pędy, ogonki liściowe i pąki pokrywa gęsty, rudobrązowy kutner z szorstkich włosków, który jest cechą odróżniającą ten gatunek od gładkopędowej Actinidia chinensis var. chinensis i drobnolistnej aktinidii ostrolistnej (A. arguta).
Liście są skrętoległe, długoogonkowe, szerokojajowate do niemal okrągłych, u nasady sercowate, z drobno piłkowanym brzegiem. Na dorosłych roślinach osiągają 7,5–12,5 cm długości, a na bujnych, młodych pędach nawet 20–25 cm. Górna strona blaszki jest ciemnozielona i matowa, dolna – biało lub srebrzysto filcowata, z wydatnymi, jasnymi nerwami. Jesienią liście żółkną i opadają, odsłaniając plątaninę zdrewniałych pędów o dekoracyjnej, poskręcanej sylwetce.
Tempo wzrostu i rozwój
Actinidia deliciosa należy do najbardziej żywotnych pnączy klimatu umiarkowanego. Po zadomowieniu, w żyznej i wilgotnej glebie, pojedyncze pędy potrafią przyrastać o 2–3,5 m w sezonie, a ich końce wykonują charakterystyczne, koliste ruchy poszukując oparcia. Właśnie dlatego roślina od początku potrzebuje trwałej konstrukcji: pergoli, kraty lub systemu drutów typu T-bar, na jakich prowadzi się ją w sadach. Bez cięcia w ciągu kilku lat tworzy ciężką, nieprzejrzystą masę pędów, która potrafi obalić lekkie podpory.
Rozwój rośliny przebiega w kilku fazach. Przez pierwsze 2–3 lata siewka buduje system korzeniowy i pień; w tym okresie jest najbardziej wrażliwa na mróz, suszę i wiatr. Szczepione sadzonki odmianowe kwitną po 3–5 latach, natomiast rośliny z nasion osiągają dojrzałość generatywną po 7–8 latach, niekiedy nieco później. Dopiero pierwsze kwitnienie pozwala określić płeć osobnika. Dojrzałe pnącze jest długowieczne – sady kiwi pozostają w pełni produktywne przez 40–50 lat, a w ogrodzie roślina może przeżyć swojego właściciela.
Kwitnienie i rozmnażanie
Kwiaty rozwijają się późną wiosną, w klimacie umiarkowanym Europy najczęściej od końca maja do końca czerwca, na tegorocznych pędach wyrastających z zeszłorocznego drewna. Są duże jak na pnącze – 2,5–5 cm średnicy – pięcio- lub sześciopłatkowe, na początku kremowobiałe, z wiekiem przebarwiające się na płowożółto, i pachną delikatnie, przypominając nieco kwiaty lipy. Kwiaty żeńskie mają w środku okazały słupek z wieloma promieniście rozchodzącymi się znamionami, otoczony pręcikami wytwarzającymi niepłodny pyłek; kwiaty męskie są nieco mniejsze, z licznymi pręcikami i szczątkowym słupkiem. Kwiaty nie wydzielają nektaru, a mimo to chętnie odwiedzają je pszczoły zbierające pyłek, które są głównymi zapylaczami.
Gatunek jest dwupienny, co ma zasadnicze znaczenie dla uprawy: owoce zawiązują się wyłącznie na roślinach żeńskich, a do zapylenia niezbędna jest obecność kwitnącej w tym samym czasie rośliny męskiej. Kwiat żeński pozostaje receptywny do 9 dni, pyłek zachowuje żywotność około 3 dni. W sadach sadzi się jeden okaz męski na 4–8 żeńskich; w ogrodzie przydomowym wystarczy jedna para. Rozmnażanie wegetatywne zachowuje płeć i cechy odmiany, natomiast rośliny generatywne są mieszaniną cech rodziców. Siewki dają w przybliżeniu równy udział osobników obu płci, dlatego uprawa z nasion wymaga wyprowadzenia większej liczby roślin i selekcji po pierwszym kwitnieniu. Na siewkach można też szczepić zrazy znanych odmian, wykorzystując je jako silne, zdrowe podkładki.
Owoc jest jagodą, jajowatą do walcowatej, długości 5–6,5 cm, o rdzawobrązowej skórce gęsto pokrytej krótkimi, sztywnymi włoskami. Miąższ jest jasnozielony, soczysty, z białą, promieniście żyłkowaną kolumienką centralną i pierścieniem 1000 i więcej drobnych, czarnych nasion. Smak waha się od słodko-winnego do wyraźnie kwaskowatego, a zawartość witaminy C – 100–420 mg w 100 g – należy do najwyższych wśród owoców uprawnych. Owoce dojrzewają w październiku i listopadzie, zbierane twarde dojrzewają w przechowalni; w chłodni utrzymują jakość przez 3–4 miesiące.
Pochodzenie i naturalny habitat
Ojczyzną gatunku są góry środkowych i południowych Chin: prowincje Syczuan, Hubei, Shaanxi, Henan, Hunan, Guizhou, Yunnan, Gansu, Jiangxi, Guangxi oraz miasto wydzielone Chongqing. Dzikie pnącza rosną tam w wilgotnych, mieszanych lasach górskich, w zaroślach na skrajach lasu, w wąwozach i wzdłuż strumieni, na wysokości 800–1400 m n.p.m., gdzie lata są ciepłe i deszczowe, a zimy chłodne, z regularnymi przymrozkami. Ten górski rodowód tłumaczy zarówno potrzebę zimowego chłodu, jak i wrażliwość na suszę i suche, gorące wiatry.
Dzikie populacje odmiany deliciosa zasiedlają chłodniejsze, śródlądowe obszary południowo-zachodnich Chin, podczas gdy var. chinensis występuje w cieplejszych, nadmorskich prowincjach południowo-wschodnich. Badania genetyczne wskazują, że kiwi zielone jest bliżej spokrewnione z tajwańską var. setosa niż z var. chinensis, co dobrze ilustruje złożoność tego kompleksu gatunków. W Chinach dzikie rośliny są nadal zbierane, a od lat 70. XX wieku prowadzone są tam programy ochrony i wykorzystania dzikiego materiału genetycznego, z których wywodzą się odmiany Qinmei, Guichang czy Miliang No. 1.
Wymagania środowiskowe i tolerancja
Kiwi potrzebuje stanowiska słonecznego; znosi lekki półcień, ale wtedy słabiej kwitnie i owocuje. Kluczowa jest osłona od wiatru – duże liście łatwo strzępią się i brązowieją, a młode pędy łamią się już przy wietrze 15–25 km/h. Gleba powinna być głęboka, żyzna, próchniczna i doskonale przepuszczalna, o odczynie lekko kwaśnym do obojętnego (pH 5,5–7,0). Na glebach wapiennych roślina cierpi na chlorozę, a w podłożu zwięzłym i podmokłym na zgniliznę korzeni i podstawy pnia, jedną z najczęstszych przyczyn strat. System korzeniowy jest płytki i rozległy, więc pnącze reaguje na suszę zwijaniem liści i wymaga równomiernej wilgotności przez cały sezon.
Pod względem temperatur gatunek jest rośliną klimatu umiarkowanie ciepłego. W pełni uśpione, zdrewniałe pędy dorosłych okazów znoszą −12 do −15 °C, co odpowiada strefie USDA 7; źródła ogrodnicze podają dla całej rośliny zakres stref 7–9, a niektóre, jak PFAF, dopuszczają strefę 6 przy dobrym stanowisku. Znacznie groźniejsze niż zimowe mrozy są przymrozki wiosenne: wybijające pąki i młode pędy giną już przy −2 °C, a jesienne przymrozki przed zbiorem uszkadzają owoce. Do pełnego cyklu owocowania potrzeba 6–8 miesięcy bez przymrozków (ponad 200 dni) oraz 600–1100 godzin zimowego chłodu poniżej 7 °C, aby pąki wyszły ze spoczynku równomiernie. Choroby i szkodniki są nieliczne; w uprawie towarowej problemem bywa bakteryjny rak kiwi (Pseudomonas syringae pv. actinidiae), a w ogrodach – przędziorki, tarczniki i mączniak.
Uprawa w klimacie umiarkowanym
W cieplejszych regionach Europy – na wybrzeżach Atlantyku, w basenie Morza Śródziemnego i w łagodnych dolinach – kiwi uprawia się w gruncie bez osłon i właśnie tam, we Włoszech, Grecji, Francji i Portugalii, powstały wielkie sady. W chłodniejszych regionach Europy również jest to możliwe, ale wymaga wyboru stanowiska: najlepiej południowej lub południowo-zachodniej ściany budynku, która oddaje ciepło i chroni przed wiatrem, oraz miejsca wolnego od zastoisk mrozowych. Młode rośliny przez pierwsze 2–3 zimy okrywa się agrowłókniną, a podstawę pnia kopczykuje ziemią lub korą; dorosłe okazy z reguły radzą sobie same, choć w surowe zimy mogą przemarzać końcówki pędów.
Alternatywą jest uprawa w dużym pojemniku o średnicy 45–60 cm lub większym, z żyznym, przepuszczalnym podłożem i solidną kratą. Taką roślinę latem trzyma się na osłoniętym tarasie, a po opadnięciu liści przenosi do jasnego, chłodnego pomieszczenia o temperaturze 0–8 °C; w cieple zimowanie się nie udaje, bo roślina nie przechodzi spoczynku. Cięcie jest nieodzowne w każdej formie uprawy: zimą formuje się pień i dwa poziome ramiona, z których co roku wyrastają pędy owoconośne, a latem skraca się nadmierne przyrosty, aby doświetlić koronę i skierować siły rośliny w owoce. Nawożenie skupia się na wiośnie i wczesnym lecie; późne dawki azotu opóźniają drewnienie pędów i zwiększają ryzyko przemarznięcia.
Zastosowanie w ogrodnictwie ozdobnym i użytkowym
Poza wartością owocową Actinidia deliciosa jest jednym z najbardziej efektownych pnączy liściastych. Wielkie, sercowate liście tworzą latem gęsty, chłodny dach nad pergolą lub altaną, rdzawo owłosione pędy i pachnące, kremowe kwiaty przyciągają wzrok i pszczoły, a zimą poskręcane, zdrewniałe pędy nadają konstrukcji rzeźbiarski charakter. Roślina doskonale maskuje wysokie ogrodzenia, ściany garaży i nieestetyczne budynki gospodarcze, pod warunkiem że konstrukcja wytrzyma jej ciężar. W ogrodzie przydomowym dobrze łączy się z winoroślą, aktinidią ostrolistną i pstrolistną oraz różami pnącymi na sąsiednich podporach.
Znaczenie kulturowe i historia nazwy
W Chinach roślina znana była od stuleci jako míhóutáo – „brzoskwinia makaków”, a także jako „brzoskwinia lisia”, „gruszka pnąca” czy „brzoskwinia owcza”; pierwsze wzmianki pochodzą z poezji dynastii Tang z IX wieku, a w XII-wiecznym kompendium leczniczym zapisano, że owoce jedzą małpy. Owoce zbierano z dziko rosnących pnączy i sprzedawano na targach. W 1847 roku okazy trafiły do Królewskiego Towarzystwa Ogrodniczego w Londynie, gdzie roślinę uprawiano głównie jako ciekawostkę ozdobną. Prawdziwy przełom nastąpił w 1904 roku, gdy nowozelandzka nauczycielka Mary Isabel Fraser przywiozła nasiona z chińskich szkół misyjnych; z nich Alexander Allison wyprowadził w 1906 roku pierwsze rośliny, które zaowocowały w 1910 roku.
Z tych właśnie nasion wywodzą się wszystkie klasyczne odmiany nowozelandzkie – 'Abbott', 'Allison', 'Bruno', 'Monty' i przede wszystkim 'Hayward', wyselekcjonowana około 1924 roku przez szkółkarza Haywarda Wrighta z Avondale, do dziś dominująca w światowym handlu. Owoce sprzedawano początkowo jako „chiński agrest” (Chinese gooseberry), choć z agrestem nie mają nic wspólnego. W 1959 roku eksporter Turners and Growers, szukając nazwy atrakcyjnej dla rynku amerykańskiego, nadał im miano „kiwifruit” – od nielotnego, brązowego i puszystego ptaka kiwi, symbolu Nowej Zelandii. Nazwa przyjęła się na całym świecie, a w latach 70. XX wieku sady 'Hayward' powstały we Włoszech, Francji, Kalifornii i Chile. Dziś światowa produkcja przekracza 4 miliony ton rocznie, z czego ponad połowa przypada na Chiny – kraj, z którego roślina pochodzi.
Dla kogo jest ten gatunek
Uprawa kiwi z nasion to propozycja dla cierpliwych ogrodników, którzy lubią eksperymentować i mają miejsce na kilka silnie rosnących pnączy. Trzeba liczyć się z tym, że rośliny są zmienne, ich płeć poznaje się dopiero po latach, a pierwsze owoce pojawiają się po 7–8 sezonach. W zamian otrzymuje się zdrowe, silne rośliny o wyjątkowej wartości ozdobnej, świetne podkładki pod szczepienie znanych odmian oraz szansę wyselekcjonowania formy przystosowanej do lokalnych warunków. Gatunek nie jest natomiast dobrym wyborem dla osób szukających pewnego plonu w ciągu kilku lat – tu lepiej sprawdzą się szczepione sadzonki odmianowe lub odporniejsze aktinidie ostrolistna i pstrolistna.
Podsumowanie
Actinidia deliciosa to okazałe, szybko rosnące i długowieczne pnącze owocowe o górskim, chińskim rodowodzie, dwupienne i wymagające solidnej podpory, słońca, osłony od wiatru oraz żyznej, przepuszczalnej gleby. Zdrewniałe pędy znoszą mrozy do około −12/−15 °C, co pozwala uprawiać je w gruncie w łagodniejszych regionach Europy, a w chłodniejszych – przy ścianie lub w pojemniku. Gatunek jest szeroko rozpowszechniony w uprawie i nie figuruje w Czerwonej Księdze IUCN jako zagrożony; dzikie populacje w Chinach objęte są krajowymi programami ochrony zasobów genowych.
