Datura metel 'Golden Queen' – Bieluń Golden Queen
Datura metel to jeden z najbardziej efektownych przedstawicieli rodzaju bieluń (Datura) z rodziny psiankowatych (Solanaceae), do której należą także pomidor, ziemniak, papryka i tytoń. Gatunek opisał Karol Linneusz w dziele Species Plantarum z 1753 roku, epitet „metel” wywodząc od arabskiej nazwy jouz-mathel, pod którą roślinę opisał w XI wieku perski uczony Awicenna. Sama nazwa rodzajowa pochodzi z sanskryckiego dhattūra, przejętego przez hindi jako dhatūra – ciernista roślina, której owoc po angielsku nazywa się do dziś thorn apple, „cierniowym jabłkiem”. Inne angielskie nazwy, devil's trumpet (diabelska trąbka) i horn of plenty (róg obfitości), oddają zarówno kształt kwiatu, jak i groźną reputację rośliny.
'Golden Queen' to odmiana ogrodnicza o pełnych, złocistożółtych kwiatach, w handlu spotykana także pod nazwami 'Double Golden Queen' i, niepoprawnie, Brugmansia 'Golden Queen'. Należy do grupy żółtokwiatowych, pełnych form dawniej wyodrębnianych jako Datura metel var. chlorantha, będących obok fioletowej 'Fastuosa' najstarszymi znanymi kultywarami gatunku. Jest to roślina dla ogrodników, którzy chcą uzyskać w jednym sezonie potężny, egzotycznie wyglądający krzew z dziesiątkami pachnących trąbek, i którzy jednocześnie akceptują fakt, że mają do czynienia z jedną z najbardziej trujących roślin ozdobnych.
Opis botaniczny i pokrój rośliny
Datura metel jest zielną rośliną jednoroczną lub krótkowieczną byliną o pokroju rozłożystego krzewu. Pędy są grube, puste w środku, gładkie lub delikatnie omszone, zielone lub – u form barwnych – purpurowoczarne, silnie rozgałęzione widlasto. Roślina osiąga 1–1,5 m, w sprzyjających warunkach do niemal 2 m wysokości i porównywalną szerokość, a u odmiany 'Golden Queen' typowe wymiary dojrzałego okazu to około 1,2–1,4 m wysokości przy 1,2 m rozpiętości. Cała roślina wydziela przy roztarciu charakterystyczny, ciężki zapach.
Liście są pojedyncze, skrętoległe, jajowate do szerokojajowatych, długości 10–20 cm, o brzegu całym lub grubo, nieregularnie ząbkowanym, osadzone na długich ogonkach. Kwiaty wyrastają pojedynczo w rozwidleniach pędów. Kielich jest rurkowaty, pięciokanciasty, korona lejkowato-trąbkowata, długości 15–20 cm, u odmiany 'Golden Queen' złożona z dwóch lub trzech warstw wyrastających jedna z drugiej, o falbaniastych, wyciągniętych w ostre ząbki brzegach. Kwiaty stoją pionowo lub skośnie, a nie zwisają jak u brugmansji. Owocem jest kulista, mięsista torebka średnicy kilku centymetrów, pokryta stożkowatymi brodawkami lub krótkimi, rzadkimi kolcami, pękająca nieregularnie i uwalniająca liczne spłaszczone, nerkowate nasiona barwy jasnobrązowej do żółtawej.
Pochodzenie i historia gatunku
Historia Datura metel jest jedną z ciekawszych zagadek botaniki. Przez wieki uważano gatunek za rodzimy dla Indii lub południowych Chin, gdzie rósł i był uprawiany od starożytności; opisali go już autorzy arabscy i perscy, a w Indiach znany jest co najmniej od IV wieku naszej ery. Współczesne badania genetyczne i morfologiczne wykazały jednak, że Datura metel nie jest dzikim gatunkiem, lecz zbiorem prastarych kultywarów wyselekcjonowanych z meksykańskiego bielunia Datura innoxia jeszcze w czasach prekolumbijskich. Hodowcy z Ameryki Środkowej wybierali rośliny o barwnych, pełnych kwiatach, dłuższym kwitnieniu i mniej kolczastych owocach. Plants of the World Online podaje jako obszar pochodzenia środkowy, południowo-wschodni i południowo-zachodni Meksyk, a jako zasięg wtórny niemal całą strefę tropikalną i subtropikalną: od Afganistanu, Indii i Chin po Afrykę, Australię i Karaiby.
W naturze zdziczałe populacje zasiedlają siedliska ruderalne – pobocza dróg, nieużytki, obrzeża pól i suche, nasłonecznione zbocza w sezonowo suchym biomie tropikalnym. Roślina jest światłolubna, znosi okresową suszę dzięki mięsistemu korzeniowi i intensywnie rozsiewa się z nasion, dlatego w ciepłych regionach bywa traktowana jako chwast.
Tempo wzrostu i rozwój
Bieluń rośnie w tempie, jakiego trudno oczekiwać od rośliny jednorocznej. Młoda roślina wysadzona na początku lata w ciągu 4–5 miesięcy tworzy krzew wysokości od 0,5 do ponad 1 m, pod warunkiem dostatku ciepła, wody i składników pokarmowych. Rozwój przebiega w rytmie widlastych rozgałęzień: każde rozwidlenie pędu wydaje jeden kwiat, a następnie dwa nowe pędy, dzięki czemu liczba kwiatów rośnie w postępie geometrycznym w miarę upływu lata. W klimacie umiarkowanym roślina żyje zazwyczaj jeden sezon; przezimowana w pojemniku dożywa 2–3 lat, choć starsze okazy tracą wigor i najczęściej zastępuje się je nowymi.
Kwitnienie i rozmnażanie
Kwitnienie rozpoczyna się mniej więcej cztery miesiące po wysadzeniu młodych roślin i trwa od lipca do października, aż do pierwszych przymrozków. Kwiaty otwierają się pod wieczór i utrzymują 1–2 dni; ich zapach, wyczuwalny również w dzień, staje się intensywny, słodki i lekko odurzający po zmroku. W naturalnym zasięgu głównymi zapylaczami są ćmy z rodziny zawisakowatych, w ogrodach kwiaty chętnie odwiedzają też pszczoły i trzmiele. U odmiany 'Golden Queen' korona jest kanarkowożółta do złocistej, zwykle jednolicie zabarwiona wewnątrz i na zewnątrz.
Gatunek rozmnaża się z nasion, a rzadziej z sadzonek pędowych ukorzenianych latem. Trzeba pamiętać, że pełnokwiatowe odmiany Datura metel nie są w pełni jednolite genetycznie: większość siewek 'Golden Queen' daje kwiaty pełne, ale w populacji zdarzają się rośliny o kwiatach półpełnych, pojedynczych lub jaśniejszych, kremowożółtych. Roślina jest samopylna i w ciepłe lato obficie zawiązuje owoce, co pozwala na własne zbiory nasion, jednak dojrzewające torebki są najbardziej toksyczną częścią rośliny i wymagają ostrożnego obchodzenia.
Toksyczność – najważniejsze ostrzeżenie
Wszystkie części Datura metel zawierają tropanowe alkaloidy: skopolaminę (hioscynę), hioscyjaminę, atropinę, a także charakterystyczną dla gatunku meteloidynę i datumetynę. Najwyższe stężenia występują w nasionach i kwiatach, ale trujące są również liście, łodygi i korzenie. Zawartość alkaloidów zmienia się w zależności od wieku rośliny, stanowiska i pogody, więc nie da się przewidzieć dawki – nawet niewielka ilość może wywołać silne zatrucie z rozszerzeniem źrenic, suchością błon śluzowych, przyspieszeniem akcji serca, halucynacjami, drgawkami i, w ciężkich przypadkach, śmiercią. Rośliny nie należy uprawiać w ogrodach, do których mają dostęp małe dzieci lub zwierzęta skłonne do gryzienia roślin. Przy przycinaniu i zbiorze nasion warto zakładać rękawice i nie dotykać oczu, a resztki roślinne nie powinny trafiać na kompost przeznaczony pod warzywa.
Wymagania środowiskowe i tolerancja
Bieluń jest rośliną pełnego słońca: potrzebuje co najmniej 6 godzin bezpośredniego światła, a w cieniu rośnie wątle i kwitnie skąpo. Optymalna temperatura wzrostu to 20–30 °C; przy spadkach poniżej 10 °C wzrost zamiera, a przymrozek niszczy część nadziemną. PFAF określa mrozoodporność gatunku na strefy USDA 8–11, przy czym w strefie 8 przetrwanie dotyczy jedynie bulwiastego korzenia pod grubą ściółką. Gleba powinna być żyzna, próchniczna, ale przepuszczalna, o odczynie obojętnym do lekko zasadowego; roślina toleruje gleby piaszczyste i gliniaste, pod warunkiem że nie są zalewane. Dzięki mięsistym korzeniom dobrze znosi krótkotrwałą suszę, jednak w upał duże liście więdną już po kilku godzinach bez wody i szybko regenerują po podlaniu.
Uprawa w klimacie umiarkowanym
W chłodniejszych regionach Europy Datura metel 'Golden Queen' uprawia się jako roślinę jednoroczną, wysadzaną na stałe miejsce dopiero po ustaniu ryzyka przymrozków. Stanowisko powinno być ciepłe, osłonięte od wiatru – duże liście i kruche pędy łatwo ulegają uszkodzeniom – i bardzo słoneczne, na przykład przy południowej ścianie budynku. Na rabacie zaleca się odstęp 80–100 cm między roślinami. Podlewanie w sezonie jest obfite, a nawożenie regularne: co 7–14 dni nawozem wieloskładnikowym dla roślin kwitnących. Roślina jest „żarłoczna” i w ubogiej glebie rośnie znacznie słabiej.
Uprawa w pojemniku o pojemności 15–20 l lub większym daje możliwość zimowania. Jesienią, przed pierwszymi przymrozkami, pędy skraca się o połowę lub mocniej, a donicę przenosi do jasnego, chłodnego pomieszczenia o temperaturze 5–12 °C, ograniczając podlewanie do minimum niezbędnego, by korzeń nie wysechł. Wiosną roślina odbija i kwitnie wcześniej niż siewki. Warto unikać sąsiedztwa pomidorów, ziemniaków i papryki, z którymi bieluń dzieli choroby wirusowe, a także obserwować rośliny pod kątem przędziorków, mszyc i mączlików, szczególnie w suchym, ciepłym pomieszczeniu w czasie zimowania.
Zastosowanie w ogrodnictwie ozdobnym
Odmiana 'Golden Queen' to klasyczny soliter „egzotycznego” ogrodu: jedna roślina wypełnia w ciągu lata przestrzeń metra kwadratowego, a jej pełne, złociste trąbki są widoczne z daleka. Dobrze komponuje się z kannami, rycynusem, bananowcami, dużymi trawami ozdobnymi, ciemnolistnymi daliami i innymi roślinami o bujnym, tropikalnym charakterze. Ze względu na wieczorny zapach sadzi się ją przy tarasie, ścieżce lub w dużych donicach na balkonie, tam gdzie spędza się letnie wieczory. W ogrodach bylinowych o naturalistycznym charakterze bywa wykorzystywana jako kontrast dla drobnokwiatowych roślin. Trzeba tylko pamiętać, że nie jest to roślina dla ogrodu rodzinnego z małymi dziećmi ani dla przestrzeni publicznych.
Znaczenie kulturowe i historia
Niewiele roślin ozdobnych ma tak bogatą i mroczną historię. W Chinach Datura metel należy do pięćdziesięciu podstawowych ziół medycyny tradycyjnej, w Indiach jest rośliną poświęconą Śiwie i składaną mu w ofierze, a w tradycji ludów Mozambiku używano jej w rytuałach inicjacyjnych i w „sądach bożych”. W XIX-wiecznych Indiach zasłynęła jako trucizna, którą sekta thugów odurzała swoje ofiary. W medycynie europejskiej alkaloidy bielunia stosowano przy astmie i bólach, lecz z powodu zbyt małej różnicy między dawką leczniczą a trującą praktycznie wycofano je z użycia. Jako roślina ozdobna gatunek trafił do ogrodów Europy w XVI–XVII wieku; pełne, żółte i fioletowe formy uprawiano i ilustrowano w zielnikach już w epoce baroku.
Dla kogo jest ten gatunek
Datura metel 'Golden Queen' to roślina dla ogrodników szukających szybkiego, spektakularnego efektu w jednym sezonie, dla miłośników ogrodów egzotycznych i sensorycznych oraz dla osób, które lubią uprawiać duże rośliny w donicach na tarasie. Uprawa jest łatwa – roślina wybacza wiele błędów, o ile ma słońce, wodę i pokarm – ale wymaga odpowiedzialności: świadomości toksyczności, rękawic przy pracy i stanowiska poza zasięgiem dzieci i zwierząt. Nie jest to roślina do ogrodu przedszkolnego, na osiedlowy skwer ani do domu z psem, który gryzie liście.
Podsumowanie
Bieluń Golden Queen łączy w sobie ogromne, pełne, pachnące kwiaty w rzadkiej wśród datur złocistej barwie, imponujące tempo wzrostu i niewielkie wymagania uprawowe. Jako prastary kultygen meksykański, uprawiany w Azji od co najmniej półtora tysiąca lat, ma zarazem fascynującą historię. Gatunek nie jest zagrożony – jako roślina uprawna i zadomowiona w całej strefie tropikalnej nie figuruje w Czerwonej Liście IUCN – a jedynym poważnym zastrzeżeniem wobec jego uprawy pozostaje wysoka toksyczność, którą trzeba traktować z pełną powagą.
