Arisaema speciosum – Arizema Okazała (Showy Cobra Lily)
Arisaema speciosum, arizema okazała, to jeden z najbardziej dramatycznych „kwiatów kobry” – himalajska bylina bulwiasta z rodziny obrazkowatych (Araceae). Zachwyca marmurkowanym, wężowato ubarwionym ogonkiem liścia, kapturowatą, ciemnobordowo-białą, pręgowaną pochwą kwiatostanową i niezwykle długim, biczowatym wyrostkiem kolby. To ceniona roślina kolekcjonerska cienistych zakątków ogrodu.
Synonimy i nazewnictwo
Gatunek opisał Mart. (1832), a bazonimem jest Arum speciosum Wall. (1824). Baza Kew POWO wymienia dla niego tylko jeden synonim, wyróżnia natomiast odmiany:
- Arum speciosum Wall. (bazonim, jedyny synonim)
- Arisaema speciosum var. mirabile (Schott) Engl. (odmiana)
- Arisaema speciosum var. ziroense Gusman (odmiana)
W języku angielskim roślina nosi nazwy „showy cobra lily” i „cobra lily”, a bywa nazywana himalajskim „jack-in-the-pulpit”; polskie określenie to arizema okazała. Epitet speciosum znaczy „okazały, efektowny”.
Pochodzenie i wygląd
Gatunek pochodzi z Himalajów po zachodni Junnan i północną Mjanmę – z Nepalu, Himalajów Zachodnich i Wschodnich, Assamu, Tybetu i południowo-środkowych Chin, gdzie rośnie w wilgotnych, górskich lasach strefy umiarkowanej jako roślina bulwiasta. To bylina dorastająca zwykle do około 30 cm (w żyznych warunkach do 0,5–1 m), wyrastająca z podziemnej bulwy.
Roślina tworzy pojedynczy, duży, trójdzielny (3-listkowy) liść osadzony na tęgim ogonku, wyraźnie marmurkowanym różem, czerwienią i zielenią – „wężowy” deseń typowy dla kwiatów kobry. Kwiatostan to dramatyczna, kapturowata pochwa w ciemnym bordzie i purpurze, ozdobiona podłużnymi, biało-zielonkawymi pręgami, obejmująca maczugowatą kolbę. Kolba przechodzi w charakterystyczny, długi, biczowaty, purpurowy wyrostek (ogon), który wystaje daleko poza pochwę i potrafi ciągnąć się po ziemi. Zapylone rośliny żeńskie tworzą jesienią zbite kłosy mięsistych, czerwono-pomarańczowych jagód.
Mrozoodporność i uprawa
Arizema okazała to gatunek himalajski o umiarkowanej mrozoodporności – jako strefę filtra przyjmujemy 7 (praktycznie 7–9). W chłodniejszych ogrodach wymaga okrycia (ściółkowania) na zimę oraz ostrego zimowego drenażu, bo bulwa łatwo gnije w mokrym, zimnym podłożu; można ją też uprawiać w głębokiej donicy w chłodnej szklarni. Lubi półcień i wilgotne, próchniczne, dobrze zdrenowane podłoże. Zimą roślina zamiera, a bulwa przechodzi w spoczynek.
Uprawa z nasion
Mięsiste jagody trzeba dokładnie oczyścić z miąższu i opłukać nasiona (w rękawicach – miąższ zawiera inhibitory kiełkowania i drażniące szczawiany). Nasiona poddaje się chłodnej, wilgotnej stratyfikacji – wysiewając świeże jesienią do inspektu lub przetrzymując oczyszczone nasiona około 2–3 miesięcy w 4°C w ledwo wilgotnym podłożu, a następnie przenosząc w ciepło (18–24°C). Kiełkowanie jest powolne i nierówne, rozłożone w czasie. Do pierwszego kwitnienia mija zwykle 3–5 lat, bo bulwa musi urosnąć.
Bezpieczeństwo i pielęgnacja
Cała roślina zawiera szczawiany wapnia (kryształy rafidów) i jest szkodliwa po spożyciu oraz działa drażniąco na skórę i oczy – przy pracy z bulwami, nasionami i przy czyszczeniu jagód należy zakładać rękawice i trzymać roślinę z dala od dzieci i zwierząt. W uprawie lubi chłodny półcień, wilgotne, próchniczne i dobrze zdrenowane podłoże; bulwę sadzi się głęboko (około 20 cm). Bywa atakowana przez ślimaki i opuchlaki.
Ciekawostki
Jak większość arizem, gatunek jest sekwencyjnie obupłciowy (zmienia płeć): młode, małe bulwy kwitną jako męskie, a dopiero większe, dobrze odżywione przechodzą w płeć żeńską i mogą wrócić do męskiej po trudnym sezonie – ten sam okaz bywa więc raz męski, raz żeński. Drugą osobliwością jest niezwykle długi, biczowaty ogon kolby, zwisający daleko poza pochwę i ciągnący się po ściółce – prawdopodobnie wabi zapylające muchówki.
Podsumowanie
Arizema okazała to skarb dla kolekcjonerów cienistego ogrodu – wężowy ogonek, pręgowana pochwa i dramatyczny „ogon” kolby robią ogromne wrażenie. Uprawa z nasion jest umiarkowanie wymagająca: potrzebuje oczyszczenia jagód, chłodnej stratyfikacji i cierpliwości, ale efekt jest niezwykły.
