Tacca leontopetaloides – Krąpiel Pierzastodzielna
Tacca leontopetaloides, krąpiel pierzastodzielna, to jedna z najbardziej niezwykłych tropikalnych roślin bulwiastych z rodziny pochrzynowatych (Dioscoreaceae). Znana jest przede wszystkim jako źródło polinezyjskiej maranty (arrowroot) – skrobi pozyskiwanej z bulw – oraz z zadziwiającego kwiatostanu z długimi, nitkowatymi „wąsami”, upodabniającego ją do słynnych „kwiatów nietoperza”.
Synonimy i nazewnictwo
Gatunek opisał Kuntze (1891), a jego bazonimem jest Leontice leontopetaloides L. (1753). Baza Kew POWO wymienia dla niego aż około 33 synonimy; do najważniejszych należą:
- Leontice leontopetaloides L. (bazonim)
- Tacca pinnatifida J.R.Forst. & G.Forst.
- Tacca pinnatifida Gaertn.
- Tacca involucrata Schumach. & Thonn.
- Tacca sativa Rumph. ex Reider
- Tacca hawaiiensis H.Limpr.
- Tacca oceanica Seem.
- Tacca artocarpifolia Seem.
- Tacca madagascariensis Bojer
- Tacca quanzensis Welw.
- Arum gracile Roxb.
- Chaitaea tacca Sol. ex Seem.
W języku angielskim roślina nosi nazwy „Polynesian arrowroot”, „East Indian arrowroot”, „Fiji/Tahiti arrowroot” oraz „batflower”, a w językach Pacyfiku m.in. pia, masoa, mahoaʻa, yabia i gapgap; polskie określenie to krąpiel pierzastodzielna.
Pochodzenie i wygląd
Gatunek pochodzi z rozległego obszaru tropików Starego Świata i Pacyfiku – od tropikalnej Afryki i Madagaskaru przez Indie i Azję Południowo-Wschodnią po północną Australię i liczne wyspy Oceanii. Tak wielki zasięg to po części efekt świadomego rozprzestrzeniania rośliny przez austronezyjskich żeglarzy jako „rośliny podróżnej” (canoe plant).
To bylina geofityczna dorastająca do 0,5–1,5 m, zamierająca w porze suchej do podziemnej, bogatej w skrobię bulwy. Pojedyncze liście są ogromne, głęboko dłoniasto-pierzasto powcinane, osadzone na długich, żłobkowanych ogonkach. Kwiatostan to baldach na wysokim głąbiku, otoczony liściastymi podsadkami, z licznymi, zwisającymi, nitkowatymi wyrostkami (podsadkami) długości 10–20 cm. Owocem jest mięsista, żeberkowana jagoda z licznymi nasionami.
Mrozoodporność i uprawa
Krąpiel to roślina ściśle tropikalna, mrozoczuła, przystosowana do stref USDA 10–11; uszkadza ją już temperatura poniżej około 15°C. W klimacie umiarkowanym uprawia się ją w donicy, w ciepłym, wilgotnym i zacisznym miejscu, w rozproszonym świetle. Latem lubi ciepło i wysoką wilgotność powietrza, a zimą jej bulwa przechodzi w spoczynek – wówczas trzyma się ją ciepło i niemal sucho.
Uprawa z nasion
Nasiona przed siewem moczy się 24–72 godziny w ciepłej wodzie, a następnie wysiewa płytko (2–4 mm) w lekkie, próchniczne, przepuszczalne podłoże, utrzymywane w stałej wilgotności. Kluczowe są wysoka temperatura (25–30°C) i wilgotność powietrza – najlepiej w przykrytej mini-szklarence. Kiełkowanie jest powolne i nierówne, trwa zwykle od 1 do 9 miesięcy, dlatego nie należy zbyt wcześnie rezygnować z uprawy.
Bezpieczeństwo i zastosowanie
Surowe bulwy zawierają gorzkie, lekko toksyczne związki, dlatego tradycyjnie przed spożyciem poddaje się je wielokrotnemu płukaniu, uzyskując czystą, białą skrobię – polinezyjską marantę używaną do puddingów i deserów (np. hawajskiego haupia). Roślina bywała też źródłem kleju i naturalnego usztywniacza. W naszej ofercie jest to przede wszystkim niezwykła roślina ozdobna i kolekcjonerska.
Ciekawostki
Krąpiel pierzastodzielna to klasyczna „roślina podróżna” dawnego Pacyfiku – austronezyjscy żeglarze rozwozili jej bulwy kanoe jako niezawodne, „głodowe” źródło skrobi na odległych atolach. Jej dziwaczny kwiatostan z długimi „wąsami” zdradza pokrewieństwo ze słynnymi kwiatami nietoperza (Tacca chantrieri, T. integrifolia).
Podsumowanie
Tacca leontopetaloides to roślina dla cierpliwych kolekcjonerów egzotyki – nagradza wielkimi, rzeźbionymi liśćmi i jednym z najdziwniejszych kwiatostanów wśród roślin jednoliściennych. Wymaga tropikalnego ciepła, wilgoci i wyrozumiałości przy powolnym kiełkowaniu, ale efekt jest naprawdę niecodzienny.
