Cleistocactus smaragdiflorus – Kleistokaktus Szmaragdowokwiatowy
Cleistocactus smaragdiflorus, czyli Kleistokaktus Szmaragdowokwiatowy, to jeden z najbardziej charakterystycznych kaktusów kolumnowych wschodnich przedgórzy Andów. Ten krzewiasty, silnie rozgałęziony sukulent z rodziny kaktusowatych (Cactaceae) znany jest przede wszystkim z niezwykłych kwiatów: wąskich, szkarłatnych lub różowych rurek zakończonych jaskrawą, szmaragdowozieloną końcówką. Takie dwubarwne połączenie jest rzadkością wśród kaktusów i sprawia, że gatunek trudno pomylić z innym, mimo że pokrojem przypomina blisko spokrewnionego Cleistocactus baumannii.
Gatunek opisał jako Cereus smaragdiflorus francuski lekarz i botanik Frédéric Albert Constantin Weber w 1894 roku, a w 1920 roku Nathaniel Lord Britton i Joseph Nelson Rose przenieśli go do rodzaju Cleistocactus w swojej monografii „The Cactaceae”. W literaturze bywa nazywany „fire-cracker cactus” – kaktusem petardowym – ze względu na strzeliste, płomienne kwiaty. Plants of the World Online wymienia kilkanaście synonimów, w tym Cereus baumannii var. smaragdiflorus, Echinopsis smaragdiflora, Cleistocactus ferrarii, Cleistocactus rojoi i Cleistocactus villamontesii; dzisiejsza taksonomia traktuje je jako lokalne formy jednego, zmiennego gatunku.
Opis botaniczny i pokrój rośliny
Kleistokaktus Szmaragdowokwiatowy rośnie jako gęsty krzew złożony z wielu smukłych, cylindrycznych pędów, które wyrastają od podstawy rośliny. Młode pędy są wzniesione, lecz z czasem, w miarę wydłużania, łukowato przewieszają się i kładą na ziemi, a ich końce ponownie unoszą się ku górze. Średnica pędu wynosi zaledwie 2–3 cm, co w zestawieniu z długością sięgającą 1,5–2 m daje charakterystyczny, wężowy pokrój. Na powierzchni pędu biegnie 12–14 niskich, płaskich żeber, na których w niewielkich odstępach osadzone są areole pokryte jasnobrązowym filcem.
Uciernienie jest gęste i drobne. Każda areola wytwarza 10–14 cienkich, igiełkowatych cierni promienistych długości do 10 mm oraz 4–6 sztywniejszych, sterczących cierni centralnych o długości 15–35 mm. Ciernie są żółtawe, słomkowe lub ciemnobrązowe, przez co kępa z daleka wydaje się złocista lub brązowawa. W porównaniu z Cleistocactus baumannii ciernie są zwykle krótsze i ciemniejsze, a cała roślina delikatniejsza; w porównaniu z popularnym, srebrzystym Cleistocactus strausii jest wyraźnie szczuplejsza i pozbawiona włosowatego okrycia.
Tempo wzrostu i rozwój
Cleistocactus smaragdiflorus rośnie w tempie umiarkowanym. Siewki przez pierwsze lata przypominają drobne, wzniesione kolumienki, a rozgałęzianie od podstawy zaczyna się zwykle, gdy główny pęd osiąga 15–25 cm wysokości. W pełnym słońcu i przy regularnym letnim podlewaniu pędy przyrastają rocznie o kilka do kilkunastu centymetrów. W naturze dorosła roślina osiąga 1–1,5 m wysokości, według niektórych źródeł nawet 2 m, a płożące się pędy potrafią rozpościerać kępę na kilka metrów. W uprawie pojemnikowej roślina pozostaje znacznie bardziej zwarta i po kilku latach tworzy kępę wysokości 30–60 cm.
Gatunek jest długowieczny; stare okazy w kolekcjach i ogrodach botanicznych liczą kilkadziesiąt lat. Zdrewnienie podstawy pędów jest naturalne i nie świadczy o chorobie. Wraz z wiekiem roślina coraz obficiej kwitnie, a długie pędy można w razie potrzeby skracać – z odciętych fragmentów łatwo uzyskać sadzonki.
Kwitnienie i rozmnażanie
Nazwa rodzaju Cleistocactus pochodzi od greckiego słowa kleistos – zamknięty – i trafnie opisuje kwiaty, które niemal się nie otwierają. U Kleistokaktusa Szmaragdowokwiatowego mają one 4–5 cm długości i około 1–1,2 cm średnicy, są proste, rurkowate, lekko przewężone nad zalążnią. Rurka i zalążnia są czerwone do różowych, zewnętrzne listki okwiatu żółtawe, a drobne, wewnętrzne listki – jaskrawo szmaragdowozielone, zaostrzone i nierozchylające się. Pręciki pozostają schowane wewnątrz rurki, a z kwiatu wystaje jedynie zielona szyjka słupka z 5–8 znamionami. Cała ta budowa jest przystosowaniem do zapylania przez kolibry, które wsuwają dziób w wąską rurkę.
Kwiaty pojawiają się bocznie, z areoli w górnej części dojrzałych pędów, głównie wiosną i latem; w sprzyjających warunkach roślina kwitnie falami przez wiele tygodni i należy do najłatwiej zakwitających kleistokaktusów. Po zapyleniu rozwijają się kuliste, żółte do czerwonawych owoce o średnicy do 1,5 cm, zawierające liczne drobne, czarne nasiona. Owoce są jadalne i w rejonie występowania zbierane ze stanu naturalnego. Poza nasionami gatunek łatwo rozmnaża się z sadzonek pędowych, które po kilkudniowym przesuszeniu ukorzeniają się latem w ciągu 3–8 tygodni.
Wymagania środowiskowe i tolerancja
Naturalny zasięg obejmuje departament Tarija w południowej Boliwii oraz argentyńskie prowincje Jujuy, Salta, Tucumán, Catamarca i La Rioja. Roślina zasiedla suche, kamieniste wzgórza na wysokości 300–1500 m n.p.m., w strefie przejściowej między suchym lasem chaco a wilgotniejszymi lasami yungas, gdzie rośnie wśród krzewów i niskich drzew. Klimat tych terenów jest ciepły, z letnią porą deszczową i suchą, chłodniejszą zimą; na wyżej położonych stanowiskach zdarzają się nocne przymrozki, co tłumaczy stosunkowo dobrą odporność gatunku na krótkotrwały chłód.
W uprawie Cleistocactus smaragdiflorus wymaga pełnego słońca i dobrej cyrkulacji powietrza, ale jako roślina wyższych położeń nie przepada za ekstremalnymi upałami w zamkniętych, dusznych pomieszczeniach. Znosi suszę bez trudu, natomiast bardzo źle reaguje na połączenie wilgoci i chłodu, które szybko prowadzi do gnicia korzeni i podstawy pędów. Według LLIFLE roślina przy całkowicie suchym podłożu wytrzymuje krótkotrwałe spadki temperatury do około -7 °C, a World of Succulents zalicza ją do stref USDA 9b–11b; w praktyce bezpieczne minimum to okolice 0 °C.
Uprawa w klimacie umiarkowanym
W chłodniejszych regionach Europy gatunek uprawia się w pojemnikach. Odpowiednia jest donica nieco szersza niż głębsza, z otworami odpływowymi i warstwą drenażu, wypełniona mineralnym, przepuszczalnym podłożem – na przykład mieszanką ziemi kaktusowej z gruboziarnistym piaskiem, żwirem lub pumeksem w proporcji 1:1. Od późnej wiosny do wczesnej jesieni roślina może stać na zewnątrz, na słonecznym, osłoniętym od deszczu tarasie lub balkonie, gdzie pełne światło i wahania temperatury między dniem a nocą sprzyjają zwartemu wzrostowi i mocnemu uciernieniu.
Podlewanie w sezonie wzrostu powinno być obfite, ale rzadkie – dopiero po całkowitym przeschnięciu podłoża. Nawozi się co 3–4 tygodnie nawozem dla kaktusów o niskiej zawartości azotu. Jesienią, gdy temperatury spadają, podlewanie stopniowo ogranicza się, a od listopada do marca roślinę utrzymuje się niemal zupełnie sucho w jasnym, chłodnym miejscu o temperaturze 5–12 °C. Taki spoczynek jest kluczowy: kaktusy zimowane w ciepłym, słabo oświetlonym wnętrzu wyciągają się, tracą zwartość i rzadko kwitną. Przesadzanie przeprowadza się wiosną co 2–3 lata, a po przesadzeniu przez około tydzień nie podlewa.
Zastosowanie w ogrodnictwie ozdobnym
Kleistokaktus Szmaragdowokwiatowy jest ceniony jako roślina kolekcjonerska i dekoracyjna. Jego smukłe, złociste pędy i płomienne kwiaty dobrze prezentują się w szerokich misach, w których pędy mogą swobodnie przewieszać się przez krawędź lub na słonecznych parapetach. W regionach o łagodnym klimacie – w basenie Morza Śródziemnego, na Wyspach Kanaryjskich czy w Kalifornii – sadzi się go w ogrodach skalnych i pustynnych obok agaw, opuncji, echinopsisów i innych kserofitów, gdzie z czasem tworzy rozległe, kwitnące kępy. W chłodniejszych regionach Europy jest mieszkańcem szklarni, oranżerii i jasnych wnętrz, a latem ozdobą tarasów.
Historia i etymologia nazwy
Epitet gatunkowy smaragdiflorus łączy łacińskie smaragdinus – szmaragdowy – z końcówką -florus, czyli „kwiatowy”, i odnosi się wprost do szmaragdowozielonych wierzchołków kwiatów. Polska nazwa Kleistokaktus Szmaragdowokwiatowy jest jej dosłownym tłumaczeniem. Rodzaj Cleistocactus ustanowił w 1861 roku francuski botanik Charles Lemaire, a jego nazwa – od greckiego kleistos, „zamknięty” – opisuje niemal nieotwierające się kwiaty typowe dla całej grupy. Dziś rodzaj obejmuje około 25 gatunków z Peru, Boliwii, Argentyny i Urugwaju, rosnących w Andach i na ich przedgórzach do wysokości około 3000 m n.p.m.
Roślina trafiła do europejskich kolekcji pod koniec XIX wieku, w okresie intensywnych badań kaktusów andyjskich, i od tego czasu jest stale obecna w uprawie, choć – jak zauważają autorzy LLIFLE – pozostaje znacznie mniej znana niż srebrzysty Cleistocactus strausii. Dla wielu kolekcjonerów jest właśnie tym „drugim” kleistokaktusem, który zaskakuje łatwością kwitnienia i intensywnością barw.
Dla kogo jest ten gatunek
Cleistocactus smaragdiflorus to dobry wybór dla początkujących miłośników kaktusów, którzy chcą wyhodować z nasion roślinę kwitnącą już po kilku latach, bez skomplikowanych zabiegów. Doceni go także kolekcjoner poszukujący gatunków o nietypowej barwie kwiatów oraz każdy, kto dysponuje słonecznym parapetem, balkonem lub szklarnią i chłodnym miejscem do zimowania. Nie jest to natomiast roślina do ciemnych wnętrz ani do całorocznej uprawy w ogrzewanym, słabo oświetlonym mieszkaniu – bez pełnego światła i zimowego spoczynku traci pokrój i nie kwitnie.
Podsumowanie
Kleistokaktus Szmaragdowokwiatowy łączy niewielkie wymagania z wyjątkową urodą: smukłe, złociście ocierniowane pędy, obfite kwitnienie i niepowtarzalne, czerwono-zielone kwiaty zapylane w naturze przez kolibry. Wymaga pełnego słońca, mineralnego podłoża, oszczędnego podlewania i chłodnego, suchego zimowania, a w zamian przez dziesięciolecia rośnie i kwitnie w donicy. Na Czerwonej Liście IUCN gatunek figuruje od 2013 roku w kategorii najmniejszej troski (LC) – ma szeroki zasięg, jest liczny i występuje na obszarach chronionych, choć lokalnie zagraża mu przekształcanie siedlisk pod uprawy i wypas kóz.
