Echinocereus enneacanthus – Kaktus Enneacanthus
Echinocereus enneacanthus, w krajach anglojęzycznych znany jako strawberry cactus, a w Meksyku jako pitaya lub alicoche, jest jednym z najbardziej charakterystycznych kaktusów pustyni Chihuahua. Należy do rodzaju Echinocereus – grupy około siedemdziesięciu gatunków niewielkich, cylindrycznych kaktusów z południowo-zachodniej części Ameryki Północnej, słynących z wyjątkowo dużych i barwnych kwiatów. Wśród nich E. enneacanthus wyróżnia się miękkimi, wiotkimi pędami, potężnymi cierniami środkowymi i zdolnością do tworzenia rozległych, wielopędowych poduch, które wiosną pokrywają się dziesiątkami magentowych kwiatów.
Gatunek opisał w 1848 roku niemiecko-amerykański lekarz i botanik George Engelmann w raporcie z wyprawy Friedricha Adolpha Wislizenusa do północnego Meksyku. Od tego czasu był wielokrotnie przenoszony między rodzajami – przez pewien czas funkcjonował jako Cereus enneacanthus – i dzielony na liczne odmiany, z których współcześnie uznaje się dwa podgatunki. To roślina o dużym znaczeniu w kolekcjach kaktusów mrozoodpornych, a zarazem gatunek użytkowy, którego jadalne owoce od wieków zbierali mieszkańcy pogranicza Teksasu i Meksyku.
Opis botaniczny i pokrój rośliny
Echinocereus enneacanthus jest kaktusem kępiastym (cespitowym). Pojedyncza roślina tworzy luźną lub zwartą poduchę złożoną z 20–100 pędów, a w sprzyjających warunkach nawet z 200–500. Pędy są cylindryczne, jasno- do jaskrawozielone, o średnicy zwykle 3,5–15 cm; wewnętrzne rosną wzniesione, zewnętrzne kładą się i płożą po ziemi, dorastając w naturze do ponad 100 cm, a według niektórych źródeł nawet do 2 m długości. Wyjątkową cechą gatunku jest miękka, gąbczasta konsystencja pędów – w porównaniu z pokrewnymi gatunkami są one wiotkie i często pozostają lekko pomarszczone nawet u zdrowych roślin.
Na pędach znajduje się 7–12 wyraźnych, ale nieprzerywanych żeber o lekko brodawkowatych grzbietach. Areole są okrągłe i rozmieszczone w odstępach 18–52 mm. Z każdej wyrasta 5–13 cierni bocznych o długości 25–45 mm, prostych lub nieco wygiętych, igłowatych, u nasady zgrubiałych, brązowawych i często prążkowanych ciemniejszym brązem. Ciernie środkowe, w liczbie 1–5, są znacznie potężniejsze: spłaszczone, sztywne, rozchylone i lekko wygięte, o długości 55–95 mm, w kolorze białym, płowym, brązowym, szarym lub niemal czarnym. To właśnie im gatunek zawdzięcza epitet enneacanthus – „dziewięciocierniowy” – choć w rzeczywistości liczba cierni jest bardzo zmienna.
Tempo wzrostu i rozwój
W porównaniu z wieloma kaktusami kolumnowymi E. enneacanthus rozwija się dość szybko, choć w warunkach uprawy pojemnikowej należy liczyć się z tempem umiarkowanym do wolnego. Młoda roślina przez pierwsze lata pozostaje pojedynczym pędem; gdy osiągnie kilka centymetrów średnicy, zaczyna wypuszczać odrosty przy podstawie i stopniowo przekształca się w kępę. Rozgałęzianie zwykle poprzedza pierwsze kwitnienie, które w dobrych warunkach następuje po 3–5 latach.
W doniczkach po kilku latach kępy mają zazwyczaj 20–40 cm średnicy i 15–30 cm wysokości. W gruncie, w klimacie zbliżonym do naturalnego, poduchy rozrastają się na metr i szerzej, a stare okazy w naturze zajmują kilka metrów kwadratowych. Gatunek jest długowieczny; nie ma naturalnej granicy wielkości kępy, ponieważ nowe pędy zastępują starsze, obumierające od środka poduchy. System korzeniowy jest płytki, włóknisty i stosunkowo słaby, co ma znaczenie dla doboru podłoża i sposobu podlewania.
Kwitnienie i rozmnażanie
Kwiaty pojawiają się wczesną wiosną – w naturze od kwietnia do czerwca – i wyrastają z boków pędów, nieco poniżej ich wierzchołków, przebijając się przez naskórek tuż nad areolami, jak u wszystkich Echinocereus. Są lejkowate, o średnicy 7–12 cm i długości do 8 cm, w odcieniach od jasnego różu przez purpurę do intensywnej magenty, z ciemniejszym, czerwonawym gardłem. Pręciki mają zielonkawe lub różowe nitki i żółte pylniki, a wielodzielne znamię słupka jest charakterystycznie zielone. Kwiaty otwierają się w połowie dnia, zamykają na noc i trwają 2–4 dni; zapylają je przede wszystkim pszczoły.
Owoce dojrzewają późnym latem. Są kuliste do jajowatych, o średnicy 20–30 mm, początkowo bladożółtozielone lub matowoczerwone, w pełni dojrzałe jaskrawoczerwone, pokryte cierniami, które łatwo się odrywają. Miąższ jest biały lub bladoróżowy, soczysty i słodki, o smaku porównywanym do truskawek, z drobnymi czarnymi nasionami o długości 1–1,4 mm. Prócz nasion roślina rozmnaża się w uprawie przez odcinanie pędów bocznych, które po przesuszeniu miejsca cięcia łatwo się ukorzeniają; w naturze pokładające się pędy również mogą zakorzeniać się i tworzyć nowe kępy.
Pochodzenie, habitat i zmienność
Naturalny zasięg gatunku obejmuje południowo-zachodni Teksas – zwłaszcza region Big Bend, Trans-Pecos i okolice El Paso – oraz Nowy Meksyk, a na południe od granicy rozległe obszary Meksyku: stany Chihuahua, Coahuila, Durango, Nuevo León, Tamaulipas, San Luis Potosí i Zacatecas; niektóre źródła wymieniają także Sonorę. Rośnie od poziomu morza do około 1800 m n.p.m. na wapiennych i żwirowych wzgórzach, w suchych zaroślach pustynnych, na trawiastych równinach, w suchych korytach potoków i w dnach dolin. Preferuje gleby wapienne lub gliniasto-ilaste o dobrym drenażu.
W habitacie towarzyszą mu inne kaktusy pustyni Chihuahua, m.in. Echinocereus stramineus, Echinocereus dasyacanthus, Echinocereus chisoensis, Mammillaria lasiacantha, Neolloydia conoidea i Lophophora. Gatunek jest zmienny, zwłaszcza pod względem długości i liczby cierni. Współcześnie wyróżnia się podgatunek nominatywny z regionu Big Bend, o pędach 5–25 cm grubości i bardzo długich, rozchylonych cierniach środkowych, oraz subsp. brevispinus (dawniej var. brevispinus), rozpowszechniony w Nowym Meksyku, południowym Teksasie i północnym Meksyku, o cieńszych pędach i cierniach krótszych niż 1,5 cm. Blisko spokrewniony Echinocereus sarissophorus z Coahuili i Chihuahua, o krępym pokroju i niebieskawych cierniach, bywa włączany do tej samej grupy.
Wymagania środowiskowe i tolerancja
Jak przystało na roślinę pustyni Chihuahua, E. enneacanthus potrzebuje bardzo dużo światła – pełne słońce przez większość dnia jest niezbędne, aby pędy pozostały zwarte, ciernie dobrze wykształcone, a kwitnienie obfite. W półcieniu pędy wydłużają się, bledną i rzadko kwitną. Roślina toleruje upały powyżej 40°C, pod warunkiem ruchu powietrza. Latem znosi obfitsze podlewanie niż wiele innych kaktusów, jednak korzenie gniją błyskawicznie w zastoinach wody, dlatego drenaż jest ważniejszy niż dawka wody.
Odporność na chłód jest istotną zaletą gatunku. Rośliny zahartowane, suche i osłonięte przed opadami znoszą krótkotrwałe mrozy do około -12°C, co czyni go jednym z chętniej uprawianych w gruncie przedstawicieli rodzaju w suchych regionach o strefie USDA 8 i cieplejszych. Wskazówki podające zakres USDA 9a–11b dotyczą uprawy bez żadnej ochrony w wilgotniejszym klimacie. Zabójcze są długotrwałe mrozy, a przede wszystkim połączenie ujemnej temperatury z mokrym podłożem lub śniegiem topniejącym w kępie.
Uprawa w klimacie umiarkowanym
W chłodniejszych regionach Europy gatunek najlepiej prowadzić w pojemniku. Sprawdzają się szerokie, płytkie misy z otworami drenażowymi, wypełnione mieszanką mineralną: żwir, gruby piasek, pumeks, lawa lub zeolit z dodatkiem najwyżej 20–30% ziemi kompostowej, ewentualnie z odrobiną pokruszonego wapienia, który odpowiada glebom naturalnym. Od wiosny do wczesnej jesieni rośliny wystawia się na pełne słońce – na balkon, taras lub do szklarni – i podlewa obficie, ale zawsze dopiero po całkowitym przeschnięciu podłoża. Nawóz dla kaktusów o niskiej zawartości azotu podaje się 2–3 razy w sezonie.
Jesienią, wraz ze spadkiem temperatur, podlewanie stopniowo się ogranicza, a od października do marca całkowicie wstrzymuje. Zimowanie w jasnym, chłodnym miejscu o temperaturze 0–10°C – nieogrzewana szklarnia, zimny ogród, jasny garaż czy klatka schodowa – zapewnia spoczynek niezbędny do zawiązania pąków. W ciepłym mieszkaniu zimą roślina nie kwitnie i wydłuża pędy. W najcieplejszych, najsuchszych częściach kontynentu możliwa jest uprawa w gruncie na wzniesionym skalniaku z bardzo grubą warstwą drenażu, koniecznie pod przezroczystym daszkiem chroniącym przed deszczem i śniegiem od listopada do marca.
Zastosowanie w ogrodnictwie ozdobnym
Echinocereus enneacanthus jest przede wszystkim rośliną kolekcjonerską, cenioną za kontrast między skromnym, poduchowatym pokrojem a spektakularnymi, wielkimi kwiatami. Pojedyncza dobrze rozrośnięta kępa w misie o średnicy 30–40 cm może wiosną wydać kilkadziesiąt kwiatów naraz. W szklarniach i ogrodach zimowych stanowi wdzięczny element aranżacji z innymi Echinocereus, Escobaria i Opuntia. W ogrodach skalnych klimatu śródziemnomorskiego i w kserofitycznych ogrodach południowego zachodu Stanów Zjednoczonych sadzony jest jako niska roślina okrywowa na słonecznych, kamienistych stokach. Krzewiaste, długie ciernie sprawiają, że nadaje się też na naturalną barierę w niskich nasadzeniach.
Znaczenie kulturowe, użytkowe i etymologia nazwy
Nazwa rodzajowa Echinocereus pochodzi z greckiego echinos – jeż – i łacińskiego cereus – świeca, co oddaje pokrój kolczastych, walcowatych pędów. Epitet enneacanthus, z greckiego ennea (dziewięć) i akantha (cierń), nawiązuje do liczby cierni obserwowanych przez Engelmanna na okazach typowych. W języku angielskim gatunek nosi nazwy strawberry cactus, strawberry hedgehog, prostrate hedgehog, cob cactus i banana cactus; w Meksyku i Teksasie to pitaya, purple pitaya, alicoche real lub órgano pequeño.
Owoce od stuleci zbierano na pograniczu meksykańsko-teksańskim i jedzono na świeżo lub przetwarzano na dżemy i przetwory; nazwa pitaya odnosi się w tym regionie właśnie do jadalnych owoców Echinocereus. Dziś gatunek nie ma znaczenia gospodarczego, ale pozostaje jednym z symboli flory parku narodowego Big Bend, a jego wiosenne kwitnienie przyciąga obserwatorów przyrody. Według Czerwonej Listy IUCN (ocena z 2013 roku, opublikowana w 2017) gatunek ma status najmniejszej troski (LC) – jest liczny, szeroko rozpowszechniony i nie podlega poważnym zagrożeniom, choć lokalnie ucierpiał z powodu nielegalnego pozyskiwania i zmiany użytkowania gruntów.
Dla kogo jest ten gatunek
To dobry wybór dla osób, które chcą uprawiać kaktus o dużych, efektownych kwiatach i nie dysponują ciepłym zimowaniem – chłodne, jasne miejsce o temperaturze bliskiej zeru jest tu wręcz wskazane. Sprawdzi się u początkujących, pod warunkiem dyscypliny w podlewaniu, a także u kolekcjonerów kaktusów mrozoodpornych i osób posiadających nieogrzewaną szklarnię lub zadaszony skalniak. Mniej odpowiedni jest dla osób szukających kaktusa na parapet ciepłego, słabo nasłonecznionego mieszkania.
Podsumowanie
Echinocereus enneacanthus łączy cechy, które rzadko występują razem: znaczną odporność na chłód, szybkie jak na kaktusa tworzenie kęp, wielkie magentowe kwiaty i jadalne, truskawkowe w smaku owoce. Wymaga tylko trzech rzeczy – pełnego słońca, przepuszczalnego mineralnego podłoża i całkowicie suchego, chłodnego spoczynku zimowego. Przy ich spełnieniu przez dziesięciolecia nagradza uprawiającego coraz większą poduchą pędów i coraz obfitszym wiosennym kwitnieniem. Status IUCN: najmniejszej troski (LC).
