Datura stramonium – Bieluń Dziędzierzawa
Datura stramonium, znana jako bieluń dziędzierzawa, to najbardziej rozpowszechniony i najłatwiejszy w uprawie przedstawiciel rodzaju Datura z rodziny psiankowatych (Solanaceae). To roślina jednoroczna o trąbkowatych kwiatach i kolczastych torebkach nasiennych, ceniona jako efektowna, choć trująca ozdoba ogrodów naturalistycznych i etnobotanicznych.
Synonimy i nazewnictwo
Gatunek opisał Linneusz (1753). Baza Kew POWO wymienia dla niego około 35 synonimów; do najczęściej spotykanych należą:
- Stramonium vulgare Moench
- Datura tatula L.
- Datura inermis Juss. ex Jacq.
- Datura bertolonii Parl. ex Guss.
- Datura parviflora Salisb.
- Stramonium spinosum Lam.
W języku angielskim roślina nosi nazwy jimsonweed, thornapple, devil's snare i devil's trumpet; polskie określenie to bieluń dziędzierzawa. Odmiana o fioletowych kwiatach bywa wyróżniana jako Datura tatula.
Pochodzenie i wygląd
Pochodzenie gatunku jest dyskusyjne – POWO wskazuje na Meksyk, choć literatura bywa rozbieżna. To bieluń o najszerszym zasięgu: jako inwazyjny chwast zadomowił się w strefie umiarkowanej i tropikalnej niemal całego świata, w tym w Polsce. Roślina jest wzniesiona, silnie rozgałęziona, tworzy krzak o wysokości 60–150 cm, z gładką, zieloną do purpurowej łodygą i korzeniem palowym.
Liście (8–20 cm) są jajowate, grubo i nierówno ząbkowane lub klapowane, o nieprzyjemnym zapachu po roztarciu. Kwiaty są trąbkowate, wzniesione, mniejsze niż u pozostałych bieluni (6–10 cm), białe lub – u odmiany tatula – bladofioletowe. Owocem są wzniesione, jajowate torebki gęsto pokryte ostrymi kolcami, pękające czterema klapami.
Mrozoodporność i uprawa
To najbardziej tolerancyjny klimatycznie bieluń – dobrze rośnie i owocuje także w chłodniejszych warunkach, a w Polsce bywa zadomowiony samosiewem. Uprawia się go jako roślinę jednoroczną, wysiewając nasiona po ustaniu przymrozków. Preferuje słoneczne stanowisko i żyzne, azotowe podłoże, ale toleruje gleby ruderalne i ubogie oraz jest bardzo odporny na suszę.
Uprawa z nasion
Nasiona mają twardą łupinę, dlatego pomaga namoczenie na około dobę w ciepłej wodzie. Są światłozależne – wysiewa się je płytko, nie przykrywając grubo podłożem, w temperaturze 20–25°C. Wschody następują zwykle w ciągu 2–4 tygodni. To najłatwiejszy z bieluni w kiełkowaniu i uprawie – rośnie chętnie, a w sprzyjających warunkach potrafi się rozsiewać samodzielnie.
Bezpieczeństwo – roślina trująca
Cała roślina jest silnie trująca. Zawiera alkaloidy tropanowe – hioscyjaminę, skopolaminę i atropinę – i należy do najczęstszych przyczyn zatruć roślinnych. Datura stramonium jest rośliną wyłącznie ozdobną i etnobotaniczną; należy trzymać ją z dala od dzieci i zwierząt oraz zachować ostrożność przy zbiorze nasion.
Zastosowanie i dla kogo
To roślina ozdobna, kolekcjonerska i etnobotaniczna – pachnące, otwierające się wieczorem kwiaty i charakterystyczne kolczaste torebki sprawdzają się w ogrodach naturalistycznych i u miłośników roślin nietypowych. Ze względu na łatwość uprawy jest przystępna także dla mniej doświadczonych, ale nie nadaje się do domów i ogrodów, w których przebywają małe dzieci lub zwierzęta.
Ciekawostki
Angielska nazwa jimsonweed pochodzi od „Jamestown weed” – od zatrucia żołnierzy w Jamestown w Wirginii w 1676 roku, którzy spożyli tę roślinę. Mimo silnej toksyczności bieluń dziędzierzawa jest źródłem alkaloidów wykorzystywanych farmaceutycznie w lekach parasympatykolitycznych.
Podsumowanie
Bieluń dziędzierzawa to najłatwiejszy i najbardziej wszechstronny z bieluni – szybki wzrost z nasion, tolerancja chłodniejszego klimatu i efektowne, pachnące kwiaty czynią go wdzięczną, choć trującą ozdobą ogrodu naturalistycznego. Wymaga jedynie słońca i odrobiny ostrożności, a odwdzięcza się bujnym, długim kwitnieniem.
