Philodendron lacerum – Philodendron lacerum
Philodendron lacerum is een van de meest kenmerkende philodendrons van het Caribisch gebied - een groenblijvende klimplant uit de familie van de aronskelkachtigen (Araceae), waarvan de volwassen bladeren eruitzien alsof iemand de randen opzettelijk heeft ingescheurd. Juist deze eigenschap legde de Oostenrijkse botanicus Nikolaus Joseph von Jacquin vast in de soortnaam, toen hij de plant in de 18e eeuw beschreef als Arum lacerum. In 1829 plaatste Heinrich Wilhelm Schott, grondlegger van de moderne systematiek van de aronskelkachtigen, de soort in het geslacht Philodendron, waarmee hij de nog altijd geldige combinatie Philodendron lacerum (Jacq.) Schott creëerde.
De soort is inheems op de Grote Antillen: hij groeit op Cuba, Jamaica en Hispaniola, dus in Haïti en de Dominicaanse Republiek. Buiten het natuurlijke verspreidingsgebied werd hij in de tropische teelt geïntroduceerd en verwilderde hij plaatselijk, onder andere op Hawaï en de Filipijnen, waar hij bekendstaat onder de lokale naam „bagawak”. In Europese collecties blijft het een relatief zeldzame plant, gewaardeerd door liefhebbers van aronskelkachtigen om zijn ongewone bladvorm en krachtige, klimmende groei.
Botanische beschrijving en groeivorm van de plant
Philodendron lacerum is een hemiepifyt en soms ook een epifyt. Dat betekent dat een jonge plant haar leven kan beginnen in de bosstrooisellaag en vervolgens langs de stam van een boom omhoogklimt, of meteen hoog in de kroon ontkiemt, in een humusrijke holte tussen de takken, en van daaruit wortels naar de grond laat groeien. De stengel is klimmend, met tussenknooplengtes van ongeveer 4–8 cm; uit elke knoop groeien adventieve wortels die de scheut aan de schors bevestigen en water en minerale voedingsstoffen opnemen uit regenwater dat langs de stam stroomt. Volwassen exemplaren bereiken in de natuur een hoogte van enkele meters en volgens sommige bronnen zelfs ongeveer 10 meter.
De bladeren zijn duidelijk tweekleurig: de bovenzijde van de bladschijf is groen tot grijsgroen en halfmat, de onderzijde donkerder en glanzender. De bladschijf is matig leerachtig, duidelijk steviger dan bij philodendrons met dunne, tere bladeren, maar minder hard dan bij epifytische soorten uit drogere standplaatsen. De hoofdnerf is scherp gewelfd en aan de bovenzijde iets lichter van kleur. De bladschijf wordt ongeveer 50 cm lang en 20–25 cm breed; de bladeren staan op gladde, ronde, enigszins afgeplatte bladstelen van 20–35 cm lang. Nieuwe bladeren komen tevoorschijn uit de katafyllen die ze omhullen, dat wil zeggen schubachtige voorbladeren die tot 40 cm lang kunnen worden en afvallen nadat de bladschijf zich heeft ontvouwd.
Het interessantste kenmerk van de groeivorm is de bladrand. Bij zaailingen en jonge scheuten is de bladschijf vrijwel gaafrandig, hoogstens licht gegolfd. Naarmate de plant volwassen wordt en naar het licht klimt, ontwikkelen de opeenvolgende bladeren steeds diepere, onregelmatige insnijdingen, die bij volwassen exemplaren ongeveer tot halverwege de afstand van de rand tot de hoofdnerf reiken. Het effect doet denken aan een door de wind uiteengereten bladschijf - vandaar het Latijnse bijvoeglijk naamwoord lacer, „gescheurd, uiteengereten”. Deze heterofilie, oftewel de variatie in bladvorm afhankelijk van de leeftijd, is kenmerkend voor veel klimmende aronskelkachtigen.
Groeitempo en ontwikkeling
Onder gunstige omstandigheden - warmte, een hoge luchtvochtigheid en een stabiele steun - groeit Philodendron lacerum matig snel tot snel. Nieuwe bladeren verschijnen gedurende het hele groeiseizoen regelmatig en de stengel wordt langer met nieuwe internodiën. De steun speelt een sleutelrol: adventiefwortels die vochtig substraat vinden (mos, kokosvezel, schors) zorgen ervoor dat de plant als het ware gaat geloven dat hij in een boom klimt, waardoor hij overschakelt op de vorming van grote, volwassen bladeren met diepe insnijdingen. Stengels die zonder steun worden gelaten, hangen naar beneden, groeien langzamer en kunnen jarenlang hun jeugdig blad behouden.
Bij een goede verzorging binnenshuis bereikt de plant binnen enkele jaren een hoogte van 2-3 meter, terwijl hij in een kas of wintertuin een hele muur met groen kan bedekken. Het is een langlevende plant; in de natuur leven afzonderlijke exemplaren tientallen jaren, waarbij ze voortdurend bladeren vernieuwen en vanaf de top verder groeien. Oude, lagere delen van de stengel verliezen na verloop van tijd hun bladeren, wat een natuurlijk proces is - in het bos draagt de klimplant immers alleen bladeren in het gedeelte dat zich in de boomkroon bevindt.
Bloei en vermeerdering
De bloeiwijze van de philodendron is een bloeikolf (spadix), omgeven door een schutblad (spatha) - een structuur die kenmerkend is voor de hele aronskelkfamilie. Bij Philodendron lacerum ontstaan meestal 2-3 opgerichte bloeiwijzen aan bloemstelen van 20-30 cm lang op één knoop. Het slanke schutblad is 10-15 cm lang en ongeveer 5-7 cm breed; het onderste, buisvormige deel is aan de binnenkant purper en het geopende bovenste deel is zwavelgeel tot ivoorkleurig. De cilindrische, kort gesteelde bloeikolf is ongeveer 10 cm lang en draagt in het onderste deel vrouwelijke bloemen, daarboven een zone met steriele bloemen en aan de top mannelijke bloemen. In de natuur worden de bloemen bestoven door kevers die worden aangetrokken door de geur en de warmte die de bloeikolf afgeeft; na de bestuiving ontwikkelen zich op de bloeikolf kleine bessen van enkele millimeters lang.
Bij de teelt wordt de plant vegetatief vermeerderd uit stengelstekken met ten minste één knoop met een adventiefwortel, en ook uit zaden wanneer bestoven bloeiwijzen beschikbaar zijn. Bloei binnenshuis is zeldzaam en komt voor bij grote, volwassen exemplaren die onder omstandigheden worden gekweekt die vergelijkbaar zijn met die in een kas.
Omgevingseisen en tolerantie
De natuurlijke habitat van de soort bestaat uit vochtige tropische bossen van de Grote Antillen, waar de temperatuur het hele jaar door ongeveer 20-30 °C bedraagt en de luchtvochtigheid vaak hoger is dan 80 %. De plant groeit in de schaduw van hoge bomen, waardoor het licht haar verspreid en gefilterd door de boomkronen bereikt. Deze omstandigheden bepalen haar eisen bij de teelt: helder maar indirect licht, een constant vochtige bodem en lucht en geen kou.
Philodendron lacerum verdraagt geen lage temperaturen. Onder ongeveer 13 °C stopt de groei, bij 10 °C ontstaat bladschade en vorst doodt de plant. Dit komt overeen met USDA-winterhardheidszone 11. Anderzijds is de plant redelijk goed bestand tegen kortstondige uitdroging van het substraat, zolang de luchtvochtigheid hoog blijft - een typische eigenschap van epifyten, waarvan de wortels in de natuur soms tijdelijk aan de lucht worden blootgesteld. Aanhoudend natte omstandigheden en zware, verdichte grond verdraagt hij veel slechter.
Teelt in een gematigd klimaat
In koelere regio's van Europa is Philodendron lacerum uitsluitend een kuipplant. Hij voelt zich het best in een verwarmde binnenruimte, oranjerie of kas, waar de temperatuur niet onder 15 °C daalt. In de zomer kan de plant op een beschut balkon of terras in halfschaduw worden gezet, maar hij moet naar binnen worden gehaald voordat de nachttemperaturen tot onder ongeveer 15 °C dalen. De standplaats moet licht zijn, met indirect licht; felle middagzon door glas veroorzaakt vergeling en bruine brandvlekken op de bladschijven.
Het substraat moet luchtig, goed doorlatend en humusrijk zijn. Een mengsel van turf of goede compost met pijnboomschors, perliet en kokosvezel werkt goed - vergelijkbaar met het mengsel dat voor epifytische aronskelkachtigen wordt gebruikt. Geef matig water, houd de grond constant licht vochtig en laat de bovenste laag tussen gietbeurten opdrogen; in de winter, bij kortere dagen en lagere temperaturen, moet er duidelijk minder water worden gegeven. Tijdens het groeiseizoen is het raadzaam om elke 2-4 weken verdunde meststof voor groene planten te geven. Een hoge luchtvochtigheid kan worden bereikt door de pot op een schaal met hydrokorrels te zetten, planten te groeperen of een luchtbevochtiger te gebruiken; het besproeien van de bladeren werkt slechts kort en vervangt geen luchtbevochtiging.
Een steun is noodzakelijk als we volwassen, diep ingesneden bladeren willen verkrijgen. Een met mos of kokosvezel beklede stok, die licht vochtig wordt gehouden en waaraan luchtwortels kunnen hechten, werkt het best. Scheuten kunnen indien nodig in het voorjaar worden gesnoeid; de verkregen stukken met een knoop kunnen in water of vochtig sphagnum worden geworteld. De meest voorkomende teeltproblemen zijn wortelrot door te veel water, spintmijten bij droge lucht en wolluizen; door regelmatig de onderkant van de bladeren te controleren, kan men vroegtijdig ingrijpen.
Toepassing in de siertuinbouw
Philodendron lacerum wordt vooral gekweekt vanwege zijn bladeren. Wanneer hij langs een hoge stok wordt geleid, vormt hij een verticaal accent in een lichte woonkamer, hal of kantoor; in botanische kassen en wintertuinen wordt hij soms aan de voet van stammen of zuilen geplant, die hij na verloop van tijd volledig omwikkelt. Met grote hangpotten kan de hangende groeivorm worden getoond, al blijven de bladeren dan kleiner. In tropische en subtropische gebieden wordt hij soms gebruikt om muren en prieeltjes te laten begroeien als klimplant voor de tuin.
Houd er rekening mee dat alle delen van de plant calciumoxalaatkristallen bevatten, die na kauwen een hevend branderig gevoel, zwelling van de lippen, tong en keel en overmatige speekselvorming veroorzaken. De soort is giftig voor katten, honden en andere huisdieren, en het sap kan de huid van gevoelige personen irriteren - draag daarom bij het snoeien handschoenen. Om dezelfde reden zet u de plant buiten het bereik van kleine kinderen.
Culturele betekenis, geschiedenis en etymologie van de naam
De geslachtsnaam Philodendron komt uit het Grieks: philo - „liefhebben” en dendron - „boom”, wat de klimmende, „boomminnende” levenswijze van de meeste soorten treffend beschrijft. Het epitheton lacerum is Latijn voor „verscheurd, gespleten” en verwijst naar de onregelmatig ingesneden randen van de volwassen bladeren. De plant behoort tot de vroegst beschreven philodendrons - Jacquin kwam ermee in aanraking tijdens zijn expeditie naar West-Indië in 1755-1759, en zijn beschrijving onder de naam Arum lacerum dateert van vóór de formele afsplitsing van het geslacht Philodendron. Later werd de plant ook gepubliceerd onder de synoniemen Caladium lacerum, Philodendron albovaginatum en Philodendron incisocrenatum, die tegenwoordig allemaal tot één soort worden gerekend.
In de volksgeneeskunde van het Caribisch gebied werden de bladeren op moeilijk genezende wonden gelegd, en op de Filipijnen, waar de plant verwilderd is geraakt, werden ze uitwendig gebruikt bij spierpijn en buikklachten. Fytochemisch onderzoek heeft in de bladeren alkylresorcinolen en alkylcatecholen aangetoond - verbindingen die worden onderzocht in verband met contactdermatitis, wat extra voorzichtigheid bij het werken met het sap van de plant rechtvaardigt. In de Engelstalige tuinbouw wordt de soort toothed philodendron genoemd, „getande philodendron”.
Voor wie is deze soort geschikt?
Philodendron lacerum is een keuze voor mensen die al ervaring hebben met klimmende aronskelkachtigen - monstera's, epipremnums of de algemenere philodendrons - en iets zeldzamers zoeken. De plant heeft verticale ruimte, constante warmte en een hoge luchtvochtigheid nodig, maar beloont dat met een van de origineelste bladvormen binnen het geslacht. Hij is geschikt voor verzamelaars, hobbykassen en alle plaatsen waar een stevige steun en helder, indirect licht beschikbaar zijn. Het is daarentegen geen plant voor koele trappenhuizen, tocht of een vensterbank in de volle zon.
Samenvatting
Philodendron lacerum is een groenblijvende klimplant uit de vochtige bossen van Cuba, Jamaica en Hispaniola, die opvalt door grote, tot 50 cm lange bladeren met „verscheurde” randen, die pas zichtbaar worden bij volwassen, klimmende exemplaren. De plant groeit matig snel en heeft een steun, warmte boven 15 °C, een luchtig, humusrijk substraat en een hoge luchtvochtigheid nodig; in Europa wordt hij uitsluitend binnenshuis gekweekt. Alle delen van de plant zijn giftig bij inname. Volgens de beschikbare bronnen is de soort niet afzonderlijk beoordeeld in de Rode Lijst van de IUCN; in het natuurlijke verspreidingsgebied is het een vrij algemene plant, terwijl hij daarbuiten wordt gekweekt en plaatselijk verwilderd voorkomt.
